Nguyễn Sơn Hà (1894–1980) là một trong những nhà công nghiệp người Việt đầu tiên làm sơn. Ông học nghề trong một hãng sơn của người Pháp ở Hà Nội, rồi khoảng cuối thập niên 1910 mở hãng sơn riêng ở Hải Phòng, làm sơn cho nhà cửa và tàu thuyền, với biểu tượng con tắc kè bám tường.
Ông cũng được nhớ đến vì những đóng góp cho chính quyền mới năm 1945–1946 và từng là đại biểu Quốc hội khoá đầu tiên. Bài này tập trung vào phần kinh doanh: con đường từ người học việc thành chủ xưởng, cách một nhà sản xuất nội địa chọn đúng chỗ đứng trong ngành sơn do hàng Pháp chi phối, và những điều chủ xưởng nhỏ hôm nay rút ra được. Tư liệu về ông không nhiều; chỗ nào các nguồn chênh nhau, bài ghi rõ.
Từ người học việc đến chủ xưởng
Theo các tư liệu, Nguyễn Sơn Hà sinh năm 1894 ở Hà Nội, gia đình không khá giả, sớm phải đi làm. Ông vào làm ở một hãng sơn của người Pháp, ban đầu với công việc phụ, rồi học dần cách pha chế, kiểm tra chất lượng, hiểu nguyên liệu. Nghề sơn khi ấy là nghề kỹ thuật thật sự: phải biết tỷ lệ dầu, bột màu, chất làm khô, phải biết sơn nào bám gỗ, sơn nào bám sắt, sơn nào chịu được nắng mưa.
Những năm học việc ấy cho ông hai thứ mà vốn tiền không mua được: công thức và hiểu biết về khách hàng của ngành sơn. Khi ra làm riêng, ông không bắt đầu từ ý tưởng mà từ một nghề đã thạo. Đây là con đường phổ biến nhất của các chủ xưởng thành công ở mọi thời: làm thuê đủ lâu để hiểu nghề, rồi mới tự đứng ra.
Về chuyện ông rời hãng Pháp thế nào, có những câu chuyện được kể lại, như việc bị coi thường rồi quyết tâm làm riêng. Các câu chuyện này mang dáng dấp giai thoại, chi tiết khác nhau tuỳ người kể, nên bài không thuật lại như sự thật. Điều chắc chắn là ông đã học nghề ở hãng sơn Pháp trước khi tự mở xưởng.
Vì sao lại là Hải Phòng
Ông mở hãng sơn ở Hải Phòng chứ không ở Hà Nội. Hải Phòng khi ấy là thương cảng lớn nhất Bắc Kỳ, nơi có nhiều tàu thuyền ra vào, nhiều kho bãi, nhiều công trình xây mới. Tàu thuyền và nhà kho ở vùng biển cần sơn chống gỉ, chống ẩm, phải sơn lại thường xuyên. Đó là một thị trường có nhu cầu đều đặn, không phụ thuộc vào mùa cưới hay mùa Tết.
Đặt xưởng gần khách cũng giúp giảm chi phí vận chuyển những thùng sơn nặng và cho phép làm việc trực tiếp với chủ tàu, chủ thầu để hiểu họ cần gì. Theo các tư liệu, sơn của ông được dùng cho cả tàu thuyền lẫn nhà cửa, và ông chú ý đến việc sơn phải hợp với khí hậu nóng ẩm, nồm mốc của miền Bắc, điều mà sơn làm theo công thức châu Âu không phải lúc nào cũng đáp ứng tốt.
Hải Phòng ngày nay (đã gồm cả tỉnh Hải Dương cũ từ năm 2025) vẫn là trung tâm cảng biển, công nghiệp. Câu chuyện chọn địa điểm của Nguyễn Sơn Hà vẫn còn nguyên giá trị: đặt xưởng ở nơi nhu cầu dày và đều, không phải ở nơi mình quen sống.
Con tắc kè: một biểu tượng tự giải thích
Sơn của Nguyễn Sơn Hà được nhiều người nhớ qua biểu tượng con tắc kè, tiếng Pháp và tiếng Anh gọi là gecko. Tắc kè bám tường rất chắc, nên hình ảnh ấy nói lên đúng điều người mua sơn quan tâm nhất: sơn có bám lâu không. Một biểu tượng như vậy không cần giải thích, người không biết chữ nhìn cũng hiểu.
Ông cũng dùng những cái tên tiếng nước ngoài cho một số dòng sơn, có lẽ vì thị trường sơn khi ấy quen với hàng Pháp và một cái tên ngoại giúp sản phẩm không bị coi là hàng kém. Đây là một lựa chọn thực dụng, khác với cách Trương Văn Bền chọn tên Cô Ba rất Việt cho xà bông. Hai lựa chọn ngược nhau, và mỗi cái hợp với một kiểu khách: người mua sơn là chủ thầu, chủ tàu quen hàng Pháp; người mua xà bông là các gia đình.
Tên cụ thể của từng dòng sơn và năm đăng ký được các nguồn ghi khác nhau, nên bài này chỉ nêu hình ảnh con tắc kè, chi tiết được nhắc đến thống nhất nhất.
Những mốc được nhắc nhiều trong tư liệu
Các mốc dưới đây có trong nhiều bài viết về ông; năm mở hãng sơn được ghi khác nhau, thường trong khoảng 1917–1920:
- 1894 — Sinh ở Hà Nội.
- Thập niên 1910 — Học nghề ở một hãng sơn của người Pháp tại Hà Nội.
- Khoảng 1917–1920 — Mở hãng sơn riêng ở Hải Phòng.
- Thập niên 1920–1930 — Sơn của hãng được dùng rộng ở Bắc Kỳ cho nhà cửa, tàu thuyền.
- 1945 — Đóng góp lớn trong Tuần lễ Vàng, phong trào quyên góp cho chính quyền mới.
- 1946 — Là đại biểu Quốc hội khoá I.
- 1980 — Ông mất.
Danh sách cố ý ngắn. Khi tư liệu về một doanh nhân ít, kể ít mà đúng có giá trị hơn kể nhiều mà sai. Người muốn tìm hiểu sâu hơn nên tìm các công trình về lịch sử Hải Phòng và lịch sử công thương Việt Nam đã xuất bản.
Làm hàng kỹ thuật trong một thị trường bị hàng ngoại chi phối
Sơn khác xà bông hay nước mắm ở chỗ khách hàng chính là người làm nghề: chủ thầu xây dựng, chủ tàu, thợ sơn. Họ không mua vì cảm tình mà vì sơn có bền không, có dễ thi công không, có đúng hạn không. Một hãng sơn nội địa muốn chen vào thị trường như vậy phải thuyết phục những người khó tính nhất, và mỗi lần sơn bong tróc là một lần mất khách.
Lợi thế mà một nhà sản xuất tại chỗ có thể có so với hàng nhập là hiểu khí hậu, giao hàng nhanh, điều chỉnh công thức theo yêu cầu, và gặp trực tiếp khách để xử lý sự cố. Đây là phần phân tích dựa trên logic ngành, không phải trích từ tài liệu của hãng; nó giải thích vì sao một hãng nhỏ người Việt có thể sống được giữa các hãng Pháp.
Với các xưởng sản xuất hàng kỹ thuật hôm nay, như sơn, keo, vật liệu chống thấm, phụ tùng, bài học tương tự: khách mua là thợ và nhà thầu, họ nói chuyện với nhau rất nhiều. Một công trình hỏng vì sản phẩm của mình có thể làm mất cả một nhóm khách. Kiểm tra chất lượng từng mẻ và có người đến tận công trình khi có sự cố quan trọng hơn mọi quảng cáo.
Trước khi rời chỗ làm thuê để tự mở xưởng: những câu nên tự trả lời
Con đường của Nguyễn Sơn Hà, học việc rồi tự lập, là con đường của rất nhiều chủ xưởng Việt Nam hôm nay: thợ chính của một xưởng mộc ra mở xưởng riêng, thợ pha màu của hãng sơn mở đại lý pha màu, đầu bếp mở quán. Các câu dưới đây không lấy từ tư liệu về ông mà là danh sách tự kiểm rút ra từ logic câu chuyện:
- Mình đã thạo toàn bộ quy trình, hay mới thạo một khâu? Người thợ giỏi một khâu thường thiếu hiểu biết về nguyên liệu, giá vốn, công nợ.
- Mình biết khách của ngành là ai, mua theo mùa nào, trả tiền thế nào chưa? Nếu chưa từng tiếp khách, nên xin làm thêm phần bán hàng một thời gian.
- Đặt xưởng ở đâu thì gần nơi nhu cầu dày nhất? Tính cả chi phí chở hàng và thời gian đến tận công trình khi có sự cố.
- Có đủ vốn để chịu vài tháng không có đơn, hoặc khách nợ lâu? Ngành bán cho nhà thầu thường bị nợ dài.
- Ra riêng có vi phạm cam kết nào với chỗ cũ không, như cam kết không cạnh tranh, bảo mật công thức? Nếu có, hỏi người hiểu luật trước khi làm.
Câu cuối thường bị bỏ qua nhất. Chuyện người học việc ra riêng rồi cạnh tranh với thầy cũ là chuyện cũ như nghề, và giữ được quan hệ tốt với nơi mình học nghề là một tài sản, không chỉ là chuyện đạo lý.
Nguyễn Sơn Hà làm gì, xưởng nhỏ hôm nay học được gì
Bảng dưới đặt từng lựa chọn của ông cạnh câu hỏi cho chủ xưởng (ví dụ áp dụng là giả định):
| Ông đã làm | Điều cốt lõi | Câu hỏi và ví dụ cho xưởng nhỏ |
|---|---|---|
| Học nghề nhiều năm trong hãng Pháp | Mở xưởng khi đã thạo nghề | Mình đã hiểu nguyên liệu, công thức, khách của ngành đủ chưa? |
| Đặt xưởng ở thương cảng Hải Phòng | Gần nơi nhu cầu dày và đều | Xưởng keo dán gỗ đặt gần cụm làng nghề đồ gỗ thay vì gần nhà chủ |
| Làm sơn hợp khí hậu nóng ẩm | Sản phẩm sửa theo điều kiện địa phương | Ghi phản hồi của thợ theo mùa nồm, mùa mưa để chỉnh công thức |
| Chọn biểu tượng tắc kè bám tường | Biểu tượng nói đúng lợi ích chính | Hình ảnh trên bao bì có nói lên điều khách quan tâm nhất không? |
| Bán cho chủ tàu, chủ thầu | Khách là người làm nghề, khó tính | Có người đến tận công trình khi khách báo sự cố trong vòng một hai ngày |
Không dòng nào trong bảng cần vốn lớn. Phần lớn là thói quen làm nghề cẩn thận và hiểu khách, những thứ một người học việc chăm chỉ tích luỹ được.
Điều không nên hiểu sai từ câu chuyện
Không nên kể câu chuyện này thành "người Việt đánh bại hãng sơn Pháp". Tư liệu không cho thấy hãng của ông lớn hơn các hãng Pháp; điều được ghi nhận là ông làm được một hãng sơn người Việt có chỗ đứng, có tiếng, trong một ngành mà trước đó người Việt gần như vắng mặt. Như thế đã là thành tựu, không cần phóng đại.
Cũng không nên lấy những đóng góp của ông năm 1945–1946 làm lý do để bỏ qua phần làm nghề. Ông có thể đóng góp lớn chính vì trước đó đã có hai mươi lăm năm làm ăn cẩn thận. Phần đáng học cho người kinh doanh nằm ở hai mươi lăm năm ấy: học nghề, chọn chỗ, làm sản phẩm hợp khí hậu, giữ khách khó tính.
Một chủ xưởng hôm nay đọc câu chuyện này nên tự hỏi câu đơn giản: nếu ngày mai cần huy động nguồn lực cho một việc lớn, những ai sẽ tin mình đủ để góp sức? Câu trả lời phụ thuộc vào cách mình làm ăn trong những năm bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Sơn Hà là ai?
Nguyễn Sơn Hà (1894–1980) là nhà công nghiệp người Việt, chủ hãng sơn ở Hải Phòng thời Pháp thuộc với biểu tượng con tắc kè. Ông cũng có đóng góp lớn trong Tuần lễ Vàng năm 1945 và là đại biểu Quốc hội khoá I.
Hãng sơn của Nguyễn Sơn Hà ra đời năm nào?
Các nguồn ghi khác nhau, thường trong khoảng từ năm 1917 đến 1920. Điều thống nhất là ông mở hãng sơn ở Hải Phòng sau nhiều năm học nghề trong một hãng sơn của người Pháp ở Hà Nội.
Vì sao sơn của ông dùng hình con tắc kè?
Tắc kè nổi tiếng bám tường chắc, nên hình ảnh này nói lên độ bám bền của sơn, điều người mua quan tâm nhất. Đây là biểu tượng dễ hiểu kể cả với người không đọc được chữ trên bao bì.
Vì sao ông chọn Hải Phòng để mở xưởng?
Hải Phòng là thương cảng lớn nhất Bắc Kỳ khi ấy, có nhiều tàu thuyền, kho bãi và công trình cần sơn thường xuyên. Đặt xưởng ở đó giúp gần khách, giảm chi phí chở hàng nặng và hiểu nhu cầu thật của chủ tàu, chủ thầu.
Chuyện ông bị chủ Pháp coi thường rồi tự mở hãng có thật không?
Có những câu chuyện như vậy được kể lại, nhưng chi tiết khác nhau tuỳ người kể và mang dáng dấp giai thoại. Điều chắc chắn là ông học nghề trong hãng Pháp trước khi tự lập hãng sơn.
Chủ xưởng nhỏ học được gì từ Nguyễn Sơn Hà?
Thạo nghề trước khi mở xưởng, đặt xưởng gần nơi nhu cầu dày và đều, chỉnh sản phẩm theo điều kiện địa phương, chọn biểu tượng nói đúng lợi ích chính, và chăm sóc khách là người làm nghề vì họ quyết định danh tiếng của mình.