Lương Văn Can (1854–1927) là nhà nho đỗ cử nhân, không ra làm quan mà dạy học và buôn bán ở khu phố Hàng Đào, Hà Nội. Năm 1907, ông làm thục trưởng Đông Kinh Nghĩa Thục, ngôi trường cổ động học chữ quốc ngữ, học điều mới và mở mang công thương. Ông cũng để lại những trang viết bàn về nghề buôn, thường được nhắc với nhan đề Thương học phương châm.
Ông thường được nhớ như một nhà yêu nước. Bài này nhìn ông từ góc ít được nói hơn: một người làm buôn bán thật, nhìn ra điểm yếu của giới buôn người Việt thời mình, và cố gắng thay đổi nó bằng giáo dục. Những gì ông nêu về chữ tín, về hợp vốn, về học nghề buôn vẫn đáng đọc với chủ cửa hàng hôm nay.
Một nhà nho chọn nghề buôn
Lương Văn Can quê ở làng Nhị Khê, thuộc tỉnh Hà Đông khi đó (nay thuộc Hà Nội). Ông đỗ cử nhân khi mới khoảng hai mươi tuổi. Với một người đỗ đạt trong xã hội trọng khoa cử, con đường quen thuộc là ra làm quan. Ông không chọn con đường ấy mà mở trường dạy học và buôn bán ở Hà Nội, vùng phố Hàng Đào, nơi tập trung nhiều cửa hiệu buôn tơ lụa, vải vóc.
Lựa chọn này đáng chú ý vì xã hội khi ấy vẫn còn nặng quan niệm "sĩ, nông, công, thương", xếp người buôn bán ở vị trí cuối. Một người có học vị chọn làm buôn, rồi viết sách khuyến khích người khác học nghề buôn, là một cách đi ngược quan niệm cũ. Các nhà nghiên cứu về sau coi đây là một phần của trào lưu duy tân đầu thế kỷ XX: muốn nước mạnh thì phải có kinh tế, muốn có kinh tế thì phải coi trọng công thương.
Chi tiết về cửa hiệu cụ thể của ông, mặt hàng chính, quy mô buôn bán thì tư liệu không nhiều và các nguồn kể khác nhau. Bài này chỉ dừng ở những điều được ghi nhận rộng: ông vừa dạy học vừa buôn bán, và có uy tín trong giới buôn ở Hà Nội đủ để được chọn làm người đứng đầu một ngôi trường lớn.
Bối cảnh: người buôn Việt giữa thương nhân Pháp và Hoa
Hà Nội đầu thế kỷ XX là nơi ba nhóm thương nhân cùng làm ăn. Các hãng Pháp nắm những ngành lớn gắn với chính quyền thuộc địa: xuất nhập khẩu, ngân hàng, vận tải, khai mỏ. Thương nhân người Hoa có mạng lưới buôn bán rộng, hội quán, vốn liếng và quan hệ với các thương cảng trong khu vực, nắm nhiều mặt hàng bán buôn. Người Việt chủ yếu buôn bán nhỏ, theo hộ gia đình, mỗi phố một nghề, ít khi hợp vốn thành công ty lớn.
Khoảng cách ấy không chỉ do vốn. Nó còn do cách tổ chức: thương nhân người Hoa có hội, có quy ước, có người bảo lãnh cho nhau vay mượn; thương nhân người Việt thường làm riêng lẻ, ít tin người ngoài gia đình. Các nhà duy tân thời ấy, trong đó có Lương Văn Can, nhìn thấy rằng muốn thu hẹp khoảng cách thì phải thay đổi cả cách nghĩ về nghề buôn lẫn cách tổ chức làm ăn.
Đặt trong bối cảnh này, việc một cử nhân như ông đứng ra làm buôn và viết về nghề buôn có ý nghĩa như một lời làm gương: nghề buôn đáng để người có học bước vào, và có thể học được như mọi nghề khác.
Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907: trường học có cả bài học kinh tế
Đông Kinh Nghĩa Thục mở ở Hà Nội vào đầu năm 1907, Lương Văn Can làm thục trưởng. Trường không thu học phí, dạy chữ quốc ngữ, chữ Pháp, chữ Hán, các môn khoa học, địa lý, lịch sử, tổ chức diễn thuyết, bình văn, in sách. Trường nhanh chóng thu hút đông người học và người nghe. Chưa đầy một năm sau, khoảng cuối năm 1907, chính quyền thuộc địa ra lệnh đóng cửa trường vì lo ngại ảnh hưởng của nó.
Ở góc kinh doanh, điều đáng chú ý là trường gắn với phong trào "chấn hưng thực nghiệp", khuyến khích người Việt lập hội buôn, mở hiệu, dùng hàng nội. Trong cùng thời kỳ, ở Hà Nội và các nơi khác có những hiệu buôn được cho là gắn với phong trào, như Đông Thành Xương, Quảng Hưng Long, Hồng Tân Hưng; mức độ gắn kết của từng hiệu với trường được các nguồn kể khác nhau.
Ý tưởng cốt lõi rất thực tế: người Việt buôn nhỏ lẻ, từng nhà riêng biệt, nên thua thương nhân nước ngoài có vốn lớn và tổ chức chặt. Muốn cạnh tranh phải học cách hợp vốn, cách tổ chức hiệu buôn, cách giữ sổ sách và giữ chữ tín. Đó là những bài học kinh doanh, không chỉ là khẩu hiệu.
Những trang viết về nghề buôn
Lương Văn Can để lại một số trước tác, trong đó trang viết bàn về nghề buôn thường được nhắc với nhan đề Thương học phương châm, nghĩa là phương châm của việc học buôn. Theo các nhà nghiên cứu, ông viết về nguyên nhân giới buôn người Việt yếu kém và cách khắc phục, và tác phẩm thường được coi là một trong những sách bàn về kinh doanh sớm của người Việt. Thời điểm viết và xuất bản được các nguồn ghi khác nhau, phần lớn đặt vào những năm cuối đời ông.
Các bản tóm lược mà giới nghiên cứu đưa ra xoay quanh mấy ý chính: người buôn phải coi trọng nghề của mình chứ không coi buôn bán là việc thấp kém; phải giữ chữ tín với bạn hàng và khách hàng; phải biết hợp sức, hợp vốn thay vì mỗi nhà một hiệu nhỏ; phải học nghề buôn một cách bài bản. Bài này không trích nguyên văn vì các bản lưu hành khác nhau về câu chữ; người muốn đọc kỹ nên tìm bản đã được nhà nghiên cứu hiệu đính và chú giải.
Điều đáng quý là những ý này đến từ một người vừa làm buôn vừa quan sát xã hội, không phải từ sách nước ngoài dịch lại. Nhiều điều ông nhìn thấy cách đây hơn một thế kỷ, như chuyện mỗi nhà làm riêng, không tin nhau để hợp vốn, đến nay vẫn là chuyện của nhiều hộ kinh doanh.
Cái giá: tù đày và lưu đày
Sau khi Đông Kinh Nghĩa Thục bị đóng cửa, những người tham gia bị theo dõi. Khoảng năm 1913, sau một số vụ việc chống Pháp ở Hà Nội, Lương Văn Can bị bắt và bị đưa đi an trí ở Phnom Penh, Campuchia trong nhiều năm, rồi mới được về. Mốc năm cụ thể của việc bị bắt và được tha được các nguồn ghi hơi khác nhau.
Ở Phnom Penh, theo một số tư liệu, ông vẫn tiếp tục buôn bán để sinh sống. Ông mất năm 1927 ở Hà Nội. Tên ông về sau được đặt cho một con phố ở khu phố cổ Hà Nội, gần nơi ông từng sống và buôn bán.
Phần này nhắc người đọc rằng những doanh nhân Việt đầu thế kỷ XX làm ăn trong một môi trường rất khác: không có pháp luật bảo vệ quyền kinh doanh của người bản xứ như ngày nay, và việc gắn kinh doanh với mục tiêu xã hội có thể phải trả giá bằng tự do. Câu chuyện của họ không nên được kể như chuyện làm giàu đơn thuần.
Điều không nên hiểu sai khi kể về Lương Văn Can
Không nên kể ông như một "doanh nhân thành đạt" theo nghĩa giàu có. Tư liệu không cho thấy ông có cơ nghiệp lớn như Bạch Thái Bưởi; giá trị của ông nằm ở tư tưởng và ở vai trò trong giáo dục. Cũng không nên gán cho ông những câu "danh ngôn kinh doanh" lan truyền trên mạng mà không có nguồn từ trước tác của ông.
Ngược lại, cũng không nên chỉ nhìn ông như nhân vật chính trị mà bỏ qua phần kinh tế. Chính ông và những người cùng thời đã đặt chuyện buôn bán, hợp vốn, học nghề vào trung tâm của một phong trào xã hội, điều khá hiếm trong lịch sử tư tưởng Việt Nam trước đó.
Cách đọc cân bằng là thấy ông ở cả hai vai: người làm buôn hiểu nghề, và người làm giáo dục muốn đưa hiểu biết ấy đến nhiều người. Bài học cho chủ cửa hàng hôm nay nằm ở vai thứ nhất, còn cảm hứng thì đến từ vai thứ hai.
Ý tưởng của Lương Văn Can và cách một hộ kinh doanh hôm nay áp dụng
Bảng dưới đặt các ý chính mà giới nghiên cứu tóm lược từ trang viết của ông cạnh những việc cụ thể (ví dụ giả định):
| Ý tưởng | Vì sao ông nêu | Việc làm được hôm nay |
|---|---|---|
| Coi trọng nghề buôn | Xã hội coi thường người buôn, nên ít người học bài bản | Học kế toán cơ bản, học về hợp đồng, coi việc bán hàng là một nghề có kỹ năng |
| Giữ chữ tín | Bạn hàng và khách không tin nhau thì không làm ăn lớn được | Giao đúng hẹn, đúng hàng mẫu; sai thì báo trước và bù thiệt hại |
| Hợp vốn, hợp sức | Mỗi nhà một hiệu nhỏ thì thua thương nhân có vốn lớn | Vài cửa hàng cùng ngành gom đơn nhập hàng, chia chi phí vận chuyển |
| Học điều mới | Cách buôn cũ không theo kịp thời thế | Mỗi năm học một kỹ năng mới: bán qua mạng, quản lý tồn kho, chụp ảnh sản phẩm |
Điểm khó nhất trong bảng là hợp vốn. Ngày nay cũng vậy, nhiều hộ kinh doanh muốn hợp tác nhưng ngại vì không tin nhau. Lời giải hiện đại là viết thoả thuận rõ ràng, minh bạch sổ sách, bắt đầu bằng hợp tác nhỏ như gom đơn trước khi góp vốn chung.
Áp vào cửa hàng và hộ kinh doanh ở Việt Nam
Học nghề buôn có hệ thống. Nhiều chủ cửa hàng học nghề bằng cách làm và tự rút kinh nghiệm. Thêm một chút học có hệ thống về sổ sách, hợp đồng, giá vốn giúp tránh những sai lầm tốn kém. Ví dụ giả định: một tiệm tạp hoá ghi sổ giá vốn từng mặt hàng sẽ biết món nào đang bán lỗ mà không hay.
Chữ tín bằng việc làm nhỏ. Chữ tín không phải lời hứa lớn mà là những lần giao đúng hẹn. Ghi lịch giao hàng, báo trước khi trễ, đổi hàng lỗi không cãi.
Hợp tác từng bước. Bắt đầu bằng việc gom đơn nhập hàng với một hai cửa hàng quen, có giấy ghi rõ ai trả phần nào, rồi mới tính đến góp vốn.
Gắn việc kinh doanh với điều lớn hơn. Lương Văn Can làm buôn để góp vào việc mở mang dân trí. Một cửa hàng nhỏ có thể có mục tiêu khiêm tốn hơn, như dùng nguyên liệu của nông dân địa phương, và mục tiêu ấy giúp giữ người làm, giữ khách.
Câu hỏi thường gặp
Lương Văn Can là ai?
Lương Văn Can (1854–1927) là nhà nho đỗ cử nhân, nhà buôn ở Hà Nội và thục trưởng Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907. Ông được biết đến như một nhân vật của phong trào duy tân và là tác giả những trang viết sớm bàn về nghề buôn.
Đông Kinh Nghĩa Thục hoạt động bao lâu?
Trường mở ở Hà Nội vào đầu năm 1907 và bị chính quyền thuộc địa đóng cửa khoảng cuối năm 1907, tức hoạt động chưa đầy một năm. Dù ngắn, trường có ảnh hưởng lớn đến phong trào học chữ quốc ngữ và mở mang công thương.
Thương học phương châm nói về điều gì?
Theo các nhà nghiên cứu, đây là trang viết bàn về nguyên nhân giới buôn người Việt yếu kém và cách khắc phục: coi trọng nghề buôn, giữ chữ tín, hợp vốn, học nghề bài bản. Các bản lưu hành khác nhau về câu chữ, nên nên đọc bản đã được hiệu đính.
Vì sao Lương Văn Can bị đưa đi an trí?
Sau khi Đông Kinh Nghĩa Thục bị đóng cửa, những người tham gia bị theo dõi. Khoảng năm 1913, sau một số vụ việc chống Pháp ở Hà Nội, ông bị bắt và bị đưa đi an trí ở Phnom Penh trong nhiều năm.
Phố Lương Văn Can ở đâu?
Phố mang tên ông nằm trong khu phố cổ Hà Nội, gần khu vực Hàng Đào nơi ông từng sống và buôn bán. Việc đặt tên phố là cách thành phố ghi nhớ vai trò của ông.
Chủ cửa hàng hôm nay nên đọc Lương Văn Can thế nào?
Nên đọc như một người làm buôn quan sát điểm yếu của nghề mình và đề ra cách sửa: học nghề bài bản, giữ chữ tín, hợp tác thay vì làm riêng lẻ. Những ý ấy áp dụng được ngay mà không cần vốn lớn.