Concorde là máy bay chở khách siêu thanh do Anh và Pháp cùng phát triển, bay ở tốc độ khoảng gấp đôi tốc độ âm thanh, rút chặng London hoặc Paris đến New York xuống còn khoảng ba tiếng rưỡi. Máy bay khai thác thương mại từ năm 1976 đến năm 2003, nhưng chỉ có 20 chiếc được chế tạo và chỉ hai hãng bay sử dụng thường xuyên.
Concorde là kỳ tích kỹ thuật và là thất bại kinh doanh. Tên của nó còn đi vào sách giáo khoa với cụm từ "ngụy biện Concorde", chỉ thói quen tiếp tục rót tiền vào một dự án chỉ vì đã lỡ bỏ ra quá nhiều. Bài này kể lại diễn biến, phân biệt điều đã ghi nhận với giai thoại, và đưa bài học chi phí chìm về quy mô một cửa hàng đang cân nhắc có nên cố thêm hay không.
Một dự án của hai chính phủ
Năm 1962, chính phủ Anh và Pháp ký hiệp định cùng phát triển một máy bay chở khách siêu thanh, chia sẻ chi phí và công việc giữa các hãng chế tạo của hai nước. Bối cảnh khi đó là cuộc đua công nghệ hàng không: Mỹ và Liên Xô cũng có dự án máy bay siêu thanh của riêng mình. Đây ngay từ đầu là dự án mang nhiều ý nghĩa về uy tín quốc gia và công nghiệp, chứ không chỉ là một bài toán kinh doanh.
Concorde bay chuyến thử đầu tiên ngày 2 tháng 3 năm 1969 tại Toulouse. Chi phí phát triển vượt xa ước tính ban đầu, một điều đã được nhiều tài liệu lịch sử ghi nhận, và phần lớn do ngân sách nhà nước hai nước gánh. Ngày 21 tháng 1 năm 1976, British Airways và Air France đồng thời mở chuyến bay thương mại đầu tiên.
Hiệp định giữa hai nước được cho là có điều khoản khiến việc rút lui đơn phương rất khó và tốn kém. Đây là một chi tiết quan trọng: ngay cả khi các nhà phân tích thấy rõ dự án khó có lãi, việc dừng lại không chỉ là quyết định kinh tế mà còn là chuyện ngoại giao.
Từ hàng chục đơn đặt hàng đến 20 chiếc
Cuối thập niên 1960, nhiều hãng hàng không lớn trên thế giới đặt quyền chọn mua Concorde, tổng cộng hàng chục chiếc. Đến khoảng năm 1973, gần như tất cả các hãng ngoài British Airways và Air France rút lui. Lý do được nêu nhiều nhất gồm giá nhiên liệu tăng mạnh sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, chi phí vận hành cao, sức chứa chỉ khoảng một trăm hành khách, và tầm bay hạn chế.
Vấn đề lớn khác là tiếng nổ siêu thanh. Khi bay vượt tốc độ âm thanh, máy bay tạo ra tiếng nổ lớn trên mặt đất, nên nhiều nước cấm bay siêu thanh trên đất liền. Concorde chỉ có thể bay hết tốc độ trên biển, khiến các tuyến hợp lý gần như chỉ còn những chặng vượt Đại Tây Dương. Chặng dài qua đất liền như châu Âu đến châu Á không thể khai thác hết lợi thế tốc độ.
Kết quả: chỉ 20 chiếc được chế tạo, gồm cả các chiếc thử nghiệm, và 14 chiếc khai thác thương mại chia cho hai hãng. Với số lượng nhỏ như vậy, chi phí phát triển không bao giờ có thể thu hồi qua việc bán máy bay.
Các mốc chính
Những mốc dưới đây đã được ghi nhận rộng rãi:
- 1962: Anh và Pháp ký hiệp định phát triển chung.
- 1969: chuyến bay thử đầu tiên tại Toulouse.
- Khoảng 1973: phần lớn các hãng hàng không nước ngoài huỷ quyền chọn mua.
- 1976: British Airways và Air France bắt đầu khai thác thương mại.
- 1976: hai nhà sinh học Richard Dawkins và Tamsin Carlisle dùng tên Concorde để đặt cho một kiểu ngụy biện trong bài viết trên tạp chí Nature.
- Ngày 25 tháng 7 năm 2000: chuyến bay 4590 của Air France rơi ngay sau khi cất cánh từ sân bay Charles de Gaulle, 113 người thiệt mạng.
- 2001: Concorde bay trở lại sau khi được cải tiến bình nhiên liệu và lốp.
- 2003: Air France và British Airways cho Concorde nghỉ hưu; chuyến thương mại cuối cùng của British Airways vào tháng 10 năm 2003.
Theo kết luận của cơ quan điều tra tai nạn hàng không Pháp, vụ tai nạn năm 2000 bắt đầu khi lốp máy bay cán phải một mảnh kim loại rơi từ một máy bay khác trên đường băng; mảnh lốp vỡ làm thủng bình nhiên liệu và gây cháy. Sau vụ tai nạn, cùng với sự sụt giảm khách đi máy bay hạng sang những năm đầu thập niên 2000 và chi phí bảo dưỡng tăng cao, hai hãng quyết định dừng khai thác.
Sản phẩm tuyệt vời cho một nhóm khách quá nhỏ
Với người từng đi, Concorde là trải nghiệm khó quên: bay ở độ cao lớn hơn máy bay thường đến mức nhìn thấy độ cong của đường chân trời, đến New York trước giờ khởi hành tính theo giờ địa phương. Nhưng khoang máy bay hẹp, ghế nhỏ hơn ghế hạng nhất của máy bay thường, tiếng ồn lớn. Thứ duy nhất khách thực sự mua là thời gian.
Giá vé Concorde gấp nhiều lần vé hạng phổ thông, nên khách hàng gần như chỉ gồm doanh nhân có công ty trả tiền, người rất giàu và người nổi tiếng. Nhóm khách này có thật và trung thành, nhưng nhỏ. Khi kinh tế suy giảm hay các công ty cắt chi phí đi lại, đó là nhóm đầu tiên cắt chuyến. Sự sụt giảm đi lại hạng sang đầu thập niên 2000 ảnh hưởng trực tiếp đến Concorde.
Đây là một kiểu thất bại riêng: sản phẩm không dở, khách hàng yêu nó, nhưng số người sẵn sàng trả đủ tiền để nuôi sản phẩm đó quá ít so với chi phí làm ra và duy trì nó. Với doanh nghiệp nhỏ, điều tương tự xảy ra khi làm một dịch vụ rất cao cấp ở một thị trường không đủ khách cao cấp; khách khen hết lời mà quán vẫn lỗ.
Ngụy biện Concorde là gì
Năm 1976, Richard Dawkins và Tamsin Carlisle viết trên tạp chí Nature về hành vi của động vật khi đầu tư cho con cái. Họ phê phán lập luận cho rằng con vật đã đầu tư nhiều thì sẽ tiếp tục đầu tư nhiều hơn chỉ vì đã đầu tư, và gọi kiểu lập luận này là ngụy biện Concorde, ám chỉ việc hai chính phủ tiếp tục rót tiền cho dự án vì đã chi quá nhiều.
Trong kinh tế học, hiện tượng này gắn với khái niệm chi phí chìm: khoản tiền đã chi và không thể lấy lại, nên về lý thuyết không nên ảnh hưởng đến quyết định tương lai. Quyết định đúng chỉ nên dựa trên chi phí và lợi ích từ hôm nay trở đi. Nhưng con người thường cảm thấy dừng lại là "phí" toàn bộ số tiền đã bỏ, và tiếp tục để tránh cảm giác đó.
Cần công bằng với Concorde: các quyết định tiếp tục dự án còn có lý do ngoài kinh tế, như việc làm trong ngành hàng không, uy tín công nghiệp, cam kết giữa hai nước, và kinh nghiệm hợp tác về sau góp phần vào sự ra đời của Airbus. Gọi toàn bộ dự án là ngụy biện là đơn giản hoá. Nhưng xét thuần tuý như một khoản đầu tư kinh doanh, đây là ví dụ rõ ràng về việc khó dừng lại.
Giai thoại và sự thật
Giai thoại hay gặp là "Concorde bị dừng chỉ vì vụ tai nạn năm 2000". Vụ tai nạn là cú đánh lớn vào niềm tin, nhưng máy bay đã bay trở lại năm 2001. Quyết định nghỉ hưu năm 2003 được hai hãng giải thích chủ yếu bằng lý do kinh tế: số khách giảm, chi phí bảo dưỡng một đội bay già và ít chiếc tăng cao, và nhà sản xuất không còn muốn tiếp tục hỗ trợ kỹ thuật.
Giai thoại khác là "Concorde lỗ suốt đời". Một số tài liệu cho rằng British Airways, sau khi tiếp nhận máy bay với điều kiện ưu đãi từ chính phủ, đã khai thác Concorde có lãi trong nhiều năm, nhờ định giá vé rất cao cho khách doanh nhân và người nổi tiếng. Con số cụ thể không được công bố rõ ràng, nên chỉ nên nói rằng khai thác có thể có lãi ở cấp hãng bay, trong khi toàn bộ chương trình phát triển không bao giờ thu hồi vốn.
Một chi tiết hay bị kể sai nữa là Concorde "không ai đi". Trên các tuyến vượt Đại Tây Dương, máy bay thường có khách khá đều trong nhiều năm; vấn đề là số chiếc và số tuyến quá ít để gánh chi phí của cả chương trình.
Phân biệt hai cấp này quan trọng: một sản phẩm có thể bán có lãi trên từng chuyến, mà toàn bộ khoản đầu tư để làm ra nó vẫn lỗ nặng.
Bài học cho cửa hàng nhỏ: tiếp tục hay dừng
Ví dụ giả định: chủ một quán cà phê ở Quảng Ninh đã chi 300 triệu đồng sửa sang tầng hai làm phòng sự kiện, sau một năm phòng gần như không có khách thuê. Hai cách nghĩ khác nhau dẫn đến hai quyết định khác nhau:
| Câu hỏi | Nghĩ theo chi phí chìm | Nghĩ từ hôm nay trở đi |
|---|---|---|
| 300 triệu đã chi | Bỏ thì phí, phải cố cho đáng | Đã chi rồi, không lấy lại được, không tính vào quyết định |
| Chi phí tiếp theo | Thêm quảng cáo, thêm nhân viên trực phòng | Mỗi tháng phòng tốn bao nhiêu điện, người, khấu hao? |
| Thu nhập dự kiến | Hy vọng sẽ có khách | Số liệu một năm qua cho thấy bao nhiêu lượt thuê? |
| Phương án khác | Không nghĩ tới | Biến thành chỗ ngồi thường, cho lớp học thuê theo giờ, cho thuê lại |
| Điểm dừng | Không đặt | Đặt trước: sau ba tháng thử cách mới, chưa đủ tiền điện thì đổi công năng |
Không có câu trả lời đúng chung cho mọi quán. Cột thứ ba không bảo phải dừng, nó chỉ bảo nhìn về phía trước. Đôi khi nhìn về phía trước vẫn thấy đáng cố tiếp; điều quan trọng là quyết định dựa trên điều sẽ xảy ra, không dựa trên số tiền đã lỡ chi.
Câu hỏi thường gặp
Concorde bay nhanh đến mức nào?
Concorde bay ở tốc độ hành trình khoảng gấp đôi tốc độ âm thanh, tức Mach 2. Chặng từ London hoặc Paris đến New York mất khoảng ba tiếng rưỡi, chưa bằng một nửa thời gian của máy bay phản lực thông thường trên cùng chặng.
Có bao nhiêu chiếc Concorde được chế tạo?
Có 20 chiếc được chế tạo, gồm các chiếc thử nghiệm và chiếc tiền sản xuất. Trong đó 14 chiếc được khai thác thương mại, chia cho British Airways và Air France. Nhiều chiếc hiện được trưng bày tại các bảo tàng ở Anh, Pháp, Mỹ và một số nước khác.
Vì sao Concorde nghỉ hưu năm 2003?
Hai hãng khai thác nêu lý do chủ yếu là kinh tế: số khách giảm sau vụ tai nạn năm 2000 và những biến động của ngành hàng không đầu thập niên 2000, chi phí bảo dưỡng đội bay già tăng cao, và việc hỗ trợ kỹ thuật từ nhà sản xuất sắp kết thúc.
Ngụy biện Concorde khác gì chi phí chìm?
Chi phí chìm là khoản đã chi và không lấy lại được. Ngụy biện Concorde, còn gọi là ngụy biện chi phí chìm, là lỗi suy luận khi để khoản đó chi phối quyết định tiếp tục. Tên gọi xuất phát từ bài viết năm 1976 của Richard Dawkins và Tamsin Carlisle trên tạp chí Nature.
Concorde có lỗ không?
Toàn bộ chương trình phát triển tốn kém vượt xa dự tính và không bao giờ thu hồi được qua việc bán máy bay, vì chỉ có 20 chiếc. Ở cấp hãng bay, một số tài liệu cho rằng British Airways khai thác có lãi trong nhiều năm, nhưng số liệu cụ thể không được công bố rõ ràng.
Làm sao tránh bẫy chi phí chìm khi kinh doanh nhỏ?
Đặt tiêu chí dừng trước khi bắt đầu dự án, khi còn chưa bỏ nhiều tiền. Khi xem lại, chỉ tính chi phí và thu nhập từ hôm nay trở đi. Mời một người không tham gia dự án nhìn số liệu, vì họ không mang cảm giác tiếc khoản đã chi như người trong cuộc.