Năm 1980, IBM cần một hệ điều hành cho chiếc máy tính cá nhân đang phát triển, và Microsoft, khi đó là công ty nhỏ chuyên làm ngôn ngữ lập trình BASIC, nhận làm. Microsoft không viết từ đầu mà mua quyền một hệ điều hành có sẵn tên QDOS của Seattle Computer Products, phát triển thành MS-DOS, và quan trọng nhất: giữ quyền bán giấy phép phần mềm đó cho các hãng máy tính khác. IBM PC ra mắt tháng 8/1981; khi các hãng làm máy tương thích IBM mọc lên, họ đều cần MS-DOS.
Đây là một trong những thương vụ được kể nhiều nhất lịch sử ngành công nghệ, kèm nhiều giai thoại khó kiểm chứng. Bài này kể diễn biến đã được ghi nhận, đánh dấu chỗ nào là giai thoại, và rút ra điều có ích cho doanh nghiệp nhỏ khi làm việc với khách hàng lớn hơn mình rất nhiều.
Microsoft trước năm 1980
Bill Gates và Paul Allen lập Microsoft năm 1975 ở Albuquerque, bang New Mexico, sau khi viết một bản ngôn ngữ BASIC cho máy tính Altair 8800 của hãng MITS. Mô hình kinh doanh thời đầu là bán giấy phép phần mềm ngôn ngữ lập trình cho các hãng làm máy tính, không bán trực tiếp cho người dùng. Đến cuối thập niên 1970, BASIC của Microsoft có mặt trên nhiều dòng máy tính cá nhân đời đầu, và công ty chuyển về vùng Seattle, quê của hai nhà sáng lập, năm 1979.
Điều đáng chú ý là ngay từ đầu, Microsoft sống bằng cấp phép cho nhiều hãng phần cứng. Họ hiểu rằng một phần mềm viết một lần có thể bán nhiều lần, và quyền cấp phép cho nhiều bên quan trọng hơn khoản tiền từ một hợp đồng. Hiểu biết này có trước thương vụ với IBM và là lý do họ đàm phán như đã đàm phán. Công ty khi đó chỉ có vài chục nhân viên, nhỏ hơn IBM không biết bao nhiêu lần.
Diễn biến thương vụ theo mốc
Các mốc này được ghi trong nhiều sách lịch sử máy tính và trong lời kể của những người trong cuộc:
- Giữa 1980: nhóm của IBM ở Boca Raton, bang Florida, phát triển máy tính cá nhân với thời hạn gấp, dùng nhiều linh kiện và phần mềm mua ngoài thay vì tự làm. IBM tìm đến Microsoft để mua BASIC.
- Cùng thời gian: IBM hỏi về hệ điều hành; hệ điều hành phổ biến nhất cho máy tính nhỏ khi đó là CP/M của hãng Digital Research. Cuộc gặp giữa IBM và Digital Research không đi đến thoả thuận.
- Cuối 1980: Microsoft ký với IBM để cung cấp hệ điều hành, và mua giấy phép QDOS (sau đổi tên 86-DOS) do Tim Paterson ở Seattle Computer Products viết, chạy trên dòng vi xử lý Intel 8086, cách dùng gần giống CP/M.
- 1981: Microsoft mua đứt toàn bộ quyền 86-DOS với khoản tiền thường được nêu ở mức vài chục nghìn USD, và thuê Paterson về làm.
- Tháng 8/1981: IBM PC ra mắt, đi kèm hệ điều hành mang tên PC DOS.
- Từ 1982: các hãng như Compaq làm máy tương thích IBM; Microsoft bán cho họ giấy phép MS-DOS.
Khoản tiền mua QDOS được nêu khác nhau giữa các nguồn; con số 50.000 USD hay được dẫn nhất nhưng không nên coi là chính xác tuyệt đối.
Giai thoại và tư liệu
Thương vụ này sinh ra nhiều câu chuyện truyền miệng. Đặt chúng cạnh tư liệu cho thấy mức độ tin được của từng chuyện:
| Giai thoại kể gì | Tư liệu cho thấy gì | Kết luận |
|---|---|---|
| Gary Kildall của Digital Research bỏ đi lái máy bay nên lỡ hợp đồng với IBM | Những người trong cuộc kể khác nhau; Kildall và người thân phủ nhận cách kể này; có bất đồng về thoả thuận bảo mật và giá | Phóng đại, không nên kể như sự thật |
| Microsoft có hợp đồng nhờ mẹ của Gates quen lãnh đạo IBM | Bà Mary Gates cùng ngồi trong hội đồng một tổ chức từ thiện với lãnh đạo IBM John Opel; vai trò thật trong quyết định không rõ | Chưa kiểm chứng được mức ảnh hưởng |
| Microsoft lừa Seattle Computer Products | Thương vụ hợp pháp; về sau hai bên có tranh chấp và dàn xếp | Đánh giá đạo đức còn tranh cãi |
| IBM ngây thơ không thấy giá trị phần mềm | IBM chọn kiến trúc mở để ra máy nhanh, ưu tiên phần cứng; quyết định có lý trong bối cảnh lúc đó | Đơn giản hoá quá mức |
Những thương vụ lớn thường được kể lại bằng một nhân vật ngốc nghếch và một nhân vật thiên tài. Thực tế là nhiều bên ra quyết định hợp lý với thông tin họ có, và kết quả lệch hẳn về một bên vì những gì xảy ra sau đó — thị trường máy tương thích lớn vọt lên — mà lúc ký không ai đoán chắc được.
Điều khoản quyết định: không độc quyền
Phần quan trọng nhất của thương vụ nằm ở điều khoản ít ồn ào nhất. IBM được dùng hệ điều hành cho máy của mình, nhưng không có quyền độc quyền; Microsoft giữ quyền bán giấy phép hệ điều hành tương tự cho các hãng khác. Vì IBM PC dùng linh kiện phổ biến, các hãng khác có thể làm máy tương thích sau khi tìm cách hợp pháp để viết lại phần mềm khởi động BIOS của IBM. Mỗi chiếc máy tương thích là một khách hàng của MS-DOS.
Microsoft có thấy trước điều này đến đâu là chuyện còn bàn. Gates nói trong nhiều phỏng vấn rằng họ cố ý giữ quyền cấp phép vì tin thị trường máy tương thích sẽ hình thành. Có thể đúng; cũng có thể đây là cách kể sau khi biết kết quả. Điều chắc chắn là mô hình cấp phép không độc quyền vốn là cách Microsoft đã làm với BASIC, nên việc giữ nó trong hợp đồng với IBM nhất quán với cách công ty vận hành từ trước.
Với IBM, việc không đòi độc quyền cũng có lý ở thời điểm đó: họ cần phần mềm nhanh và rẻ, coi phần cứng và thương hiệu là lợi thế chính. Chỉ vài năm sau, khi máy tương thích rẻ hơn tràn ra thị trường, giá trị của điều khoản ấy mới lộ ra.
Sau thương vụ: từ MS-DOS đến Windows
MS-DOS cho Microsoft một nguồn thu lớn và đều trong suốt thập niên 1980, vì gần như mọi máy tương thích IBM bán ra đều kèm một giấy phép. Nguồn thu đó nuôi những dự án tiếp theo. Năm 1985, Microsoft ra Windows bản đầu, một lớp giao diện đồ hoạ chạy trên MS-DOS; bản này không thành công lớn, và phải đến các phiên bản đầu thập niên 1990, Windows mới phổ biến. Năm 1986, Microsoft lên sàn chứng khoán.
Quan hệ với IBM cũng không giữ mãi. Cuối thập niên 1980, hai công ty cùng phát triển hệ điều hành OS/2, rồi chia tay khi Microsoft dồn sức cho Windows. Từ đối tác nhỏ cần hợp đồng, Microsoft trở thành bên nắm chuẩn phần mềm của chính dòng máy mà IBM khai sinh. Đây là một trong những ca hiếm mà nhà cung cấp nhỏ lớn hơn khách hàng lớn của mình trong một mảng then chốt.
Điều cần nhớ là quãng đường từ hợp đồng năm 1980 đến vị thế thống trị kéo dài hơn mười năm, qua nhiều sản phẩm hỏng và nhiều quyết định có thể đã sai. Thương vụ với IBM mở cửa, nhưng không tự đưa Microsoft đi hết con đường.
May mắn, thời điểm và cái giá
Microsoft có mặt đúng chỗ vì đã có tiếng với BASIC trong giới máy tính cá nhân, đúng lúc vì IBM cần ra máy nhanh và chọn mua ngoài thay vì tự làm. Nếu cuộc gặp giữa IBM và Digital Research diễn ra khác đi, hoặc IBM quyết định tự viết hệ điều hành như cách họ làm với máy lớn, câu chuyện có thể khác hoàn toàn. Không có gì trong năm 1980 bảo đảm rằng máy tương thích IBM sẽ thành chuẩn chung của cả ngành.
Cái giá cũng có: Microsoft phải giao hệ điều hành trong thời hạn rất gấp, với một nhóm nhỏ làm việc liên tục, trên một bản phần mềm mua về mà họ chưa hiểu hết. Về sau, vị thế thống trị của công ty dẫn đến các vụ kiện chống độc quyền lớn ở Mỹ và châu Âu cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000 — một chủ đề dài nằm ngoài phạm vi bài này. Một thương vụ giúp doanh nghiệp lớn nhanh cũng có thể đặt nó vào vị trí bị soi xét gắt gao về sau.
Áp vào doanh nghiệp nhỏ làm việc với khách hàng lớn
Đọc kỹ điều khoản độc quyền. Ví dụ giả định: một xưởng thiết kế bao bì nhận làm mẫu hộp cho một chuỗi siêu thị. Nếu hợp đồng chuyển toàn bộ quyền thiết kế, xưởng không được dùng lại bất cứ phần nào cho khách khác; nếu chỉ cấp quyền sử dụng, xưởng giữ được tài sản. Phần pháp lý cụ thể nên hỏi luật sư.
Bán cho nhiều người thay vì chỉ một khách lớn. Microsoft lớn lên không nhờ IBM trả nhiều, mà nhờ bán được cho hàng trăm hãng sau đó. Một khách lớn mang lại uy tín, nhưng phụ thuộc vào một khách là rủi ro.
Mua lại thứ có sẵn khi phải giao nhanh. Mua QDOS thay vì viết từ đầu giúp Microsoft kịp thời hạn. Với doanh nghiệp nhỏ, mua, thuê hoặc hợp tác dùng thứ người khác đã làm thường rẻ hơn tự làm lại.
Minh bạch với bên bán cho mình. Theo nhiều nguồn, Seattle Computer Products không được cho biết khách hàng cuối là IBM khi bán quyền, và về sau hai bên có tranh chấp. Mua rẻ từ đối tác nhỏ mà không nói rõ mục đích có thể để lại hậu quả pháp lý và uy tín.
Câu hỏi thường gặp
MS-DOS có phải do Microsoft viết từ đầu không?
Không. MS-DOS dựa trên QDOS, hay 86-DOS, do Tim Paterson ở Seattle Computer Products viết. Microsoft mua giấy phép rồi mua đứt quyền hệ điều hành này, thuê Paterson về và phát triển tiếp thành MS-DOS.
Vì sao IBM không mua CP/M của Digital Research?
Cuộc đàm phán giữa IBM và Digital Research năm 1980 không đi đến thoả thuận vì những bất đồng mà các bên kể lại khác nhau, liên quan đến thoả thuận bảo mật và điều khoản giá. Giai thoại về chuyện Gary Kildall đi lái máy bay là phiên bản phóng đại.
Điều khoản nào giúp Microsoft lớn mạnh?
Điều khoản quan trọng nhất là IBM không có quyền độc quyền với hệ điều hành. Microsoft giữ quyền cấp phép MS-DOS cho các hãng khác, nên khi máy tương thích IBM phổ biến, hầu hết đều mua giấy phép của Microsoft.
IBM PC ra mắt khi nào?
IBM PC, mẫu 5150, ra mắt tháng 8/1981. Máy dùng bộ vi xử lý Intel 8088 và hệ điều hành PC DOS do Microsoft cung cấp, bên cạnh một vài lựa chọn hệ điều hành khác mà về sau ít người dùng.
Microsoft được thành lập năm nào?
Microsoft được Bill Gates và Paul Allen thành lập năm 1975 ở Albuquerque, New Mexico, ban đầu viết tên là Micro-Soft. Sản phẩm đầu tiên là ngôn ngữ BASIC cho máy tính Altair 8800 của hãng MITS.