Apple được lập ngày 1 tháng 4 năm 1976 bởi Steve Jobs, Steve Wozniak và Ronald Wayne, và ga-ra nhà bố mẹ Jobs ở Los Altos, California có thật được dùng trong những tháng đầu, chủ yếu để lắp ráp, kiểm tra và giao máy. Nhưng chính Wozniak, người thiết kế chiếc máy tính đầu tiên của Apple, nói với báo chí năm 2014 rằng chuyện ga-ra "hơi là huyền thoại": phần thiết kế ông làm ở nhà và ở chỗ làm, không phải trong ga-ra.
Hình ảnh "ga-ra khởi nghiệp" vì thế đúng một phần và bị phóng đại một phần. Bài này tách các lớp tư liệu, kể những mốc thật sự quyết định trong năm đầu của Apple, và bàn vì sao hình ảnh ga-ra lại hấp dẫn đến vậy với người khởi nghiệp, kể cả ở Việt Nam.
Giai thoại kể gì – tư liệu cho thấy gì – kết luận
Những câu thường nghe về Apple và ga-ra:
| Câu thường nghe | Tư liệu cho thấy | Kết luận |
|---|---|---|
| Apple được lập trong ga-ra nhà Jobs | Ga-ra được dùng cho việc lắp ráp, kiểm tra, đóng hàng trong giai đoạn đầu; thủ tục lập công ty và thiết kế không gắn riêng với ga-ra | Phóng đại |
| Hai Steve thiết kế máy tính trong ga-ra | Wozniak nói năm 2014 rằng phần thiết kế ông làm ở nhà riêng và ở chỗ làm tại hãng HP | Sai theo lời người trong cuộc |
| Apple có ba người sáng lập | Ronald Wayne là người thứ ba, rút khỏi công ty chỉ sau khoảng mười hai ngày | Thật |
| Ngôi nhà và ga-ra được công nhận di tích | Năm 2013, thành phố Los Altos đưa ngôi nhà vào danh sách tài sản lịch sử | Thật |
| Không có ga-ra thì không có Apple | Những yếu tố quyết định là tay nghề của Wozniak, đơn hàng đầu tiên và vốn đầu tư năm 1977 | Suy diễn |
Ga-ra là có thật; vai trò của nó trong câu chuyện thì được kể to hơn thực tế. Chính người có lý do nhất để giữ huyền thoại, một trong hai nhà sáng lập, lại là người đính chính.
Lời Wozniak năm 2014
Trong một cuộc phỏng vấn với tạp chí Bloomberg Businessweek năm 2014, Steve Wozniak được hỏi về ga-ra. Ông nói đại ý rằng ga-ra là một biểu tượng tốt nhưng hơi là huyền thoại: không có việc thiết kế, tạo mẫu hay lên kế hoạch sản phẩm nào diễn ra ở đó; ga-ra không đại diện cho nhiều điều như người ta nghĩ. Ông kể rằng phần thiết kế chiếc Apple I ông làm ở căn hộ của mình và ở bàn làm việc tại hãng Hewlett-Packard, nơi ông đang làm kỹ sư.
Điều này khớp với bối cảnh. Wozniak lúc đó là kỹ sư thiết kế máy tính bỏ túi ở HP, có tay nghề cao và có quyền dùng một số thiết bị ở chỗ làm. Ông thường lui tới Câu lạc bộ máy tính Homebrew, một nhóm người mê máy tính ở vùng vịnh San Francisco họp định kỳ để trao đổi, khoe các thiết kế. Chiếc Apple I ra đời trong môi trường đó.
Ga-ra nhà bố mẹ Jobs ở Los Altos được dùng khi việc lắp ráp và kiểm tra cần nhiều chỗ hơn, cùng với phòng ngủ và các phòng khác trong nhà. Đây là cách làm rất bình thường của một nhóm khởi nghiệp không có tiền thuê văn phòng.
Những mốc thật sự quyết định năm đầu
Mốc thứ nhất là đơn hàng. Paul Terrell, chủ cửa hàng máy tính Byte Shop ở Mountain View, đặt mua năm mươi chiếc Apple I, theo các bản kể là với giá 500 USD mỗi chiếc, và muốn nhận máy đã lắp ráp sẵn chứ không chỉ bảng mạch. Đơn hàng này buộc hai người phải tìm tiền mua linh kiện và lắp ráp nhanh, và cũng là lúc ga-ra cùng ngôi nhà được dùng làm xưởng.
Mốc thứ hai là tiền. Để có vốn ban đầu, Jobs bán chiếc xe buýt nhỏ của mình, Wozniak bán chiếc máy tính bỏ túi đắt tiền, và họ mua linh kiện trả chậm. Năm 1977, Mike Markkula, một người từng làm quản lý ở các công ty bán dẫn, đầu tư và bảo lãnh một khoản được kể là khoảng 250.000 USD, đồng thời đưa vào kinh nghiệm quản lý, tiếp thị. Apple chuyển thành công ty cổ phần và ra mắt Apple II năm 1977.
Mốc thứ ba là sản phẩm phù hợp với thị trường rộng hơn. Apple I bán cho người mê kỹ thuật; Apple II, với vỏ nhựa, bàn phím, khả năng hiển thị màu, được bán cho người dùng bình thường và trở thành sản phẩm đưa công ty lên quy mô lớn. Không mốc nào trong ba mốc này gắn với ga-ra.
Ronald Wayne, người sáng lập thứ ba ít được nhắc
Ronald Wayne là đồng nghiệp lớn tuổi hơn của Jobs ở hãng trò chơi điện tử Atari. Khi Apple được lập, Wayne nhận khoảng mười phần trăm cổ phần, soạn bản thoả thuận góp vốn và vẽ biểu tượng đầu tiên của công ty. Chỉ khoảng mười hai ngày sau, ông rút khỏi công ty và bán lại phần của mình với số tiền được kể là 800 USD.
Wayne giải thích trong nhiều cuộc phỏng vấn về sau rằng ông lo ngại rủi ro tài chính: theo cách tổ chức khi đó, các thành viên chịu trách nhiệm cá nhân với nợ của công ty, và ông đã từng trải qua một lần kinh doanh không thành. Ông không có tài sản đủ để gánh nếu đơn hàng Byte Shop gặp sự cố.
Câu chuyện của Wayne thường được kể như ví dụ về một quyết định đáng tiếc. Nhưng nhìn từ thời điểm năm 1976, đó là một quyết định hợp lý với thông tin ông có. Đây chính là một dạng thiên kiến khi nhìn lại: biết kết cục rồi mới thấy lựa chọn cũ là sai. Ông là người hiếm hoi trong câu chuyện ga-ra mà sự thận trọng được kể lại.
Vì sao hình ảnh ga-ra lại hấp dẫn
Ga-ra là biểu tượng gọn gàng của sự khởi đầu khiêm tốn: không văn phòng, không vốn lớn, chỉ có ý tưởng và đôi bàn tay. Ở thung lũng Silicon, ga-ra còn gắn với Hewlett-Packard, công ty bắt đầu trong một ga-ra ở Palo Alto năm 1939 mà về sau được bang California công nhận là di tích "nơi khai sinh thung lũng Silicon". Amazon những ngày đầu cũng làm việc trong ga-ra một căn nhà thuê ở bang Washington, còn Google từng thuê ga-ra của một người quen.
Những trường hợp này có thật, và chúng tạo ra một hình mẫu: công ty vĩ đại bắt đầu từ ga-ra. Nhưng cũng như chuyện người bỏ học, ta chỉ biết đến ga-ra của những công ty thành công. Hàng nghìn công ty khởi nghiệp trong ga-ra, phòng trọ, quán cà phê rồi đóng cửa không được ai kể. Ga-ra không phải là nguyên nhân; nó chỉ là chỗ rẻ nhất để làm việc khi chưa có tiền.
Ở Việt Nam, hình ảnh tương đương có lẽ là căn phòng trọ, góc bếp nhà mình hay chiếc bàn ở quán cà phê nơi nhiều người bắt đầu bán hàng online. Những nơi đó cũng có thật và đáng trân trọng, nhưng chúng không phải bí quyết; chúng chỉ là chỗ rẻ nhất để thử.
Hình ảnh ga-ra cũng che đi những thứ không khiêm tốn trong câu chuyện. Wozniak có việc làm ổn định ở một hãng công nghệ lớn, có tay nghề hiếm, sống giữa một vùng tập trung nhiều kỹ sư và nhà đầu tư nhất thế giới. Đó là những lợi thế không có trong hình ảnh hai thanh niên trong ga-ra.
Vì sao người trong cuộc lại đính chính
Điều đáng chú ý trong câu chuyện này là người phá huyền thoại lại chính là người hưởng lợi nhiều nhất từ nó. Wozniak có thể giữ im lặng và để hình ảnh ga-ra tiếp tục tô đẹp cho tiểu sử của mình. Ông chọn nói rằng phần quan trọng nhất của công việc, tức thiết kế, diễn ra ở nơi khác. Qua nhiều cuộc phỏng vấn và cuốn hồi ký của mình, Wozniak nổi tiếng là người hay sửa những chi tiết bị kể sai về những năm đầu của Apple.
Với người đọc, đây là một bài học về cách cân nhắc nguồn. Lời kể của người trong cuộc có giá trị lớn, nhưng các người trong cuộc có thể kể khác nhau, và mỗi người có lý do riêng để nhấn mạnh phần này, giảm nhẹ phần kia. Khi các nguồn khác nhau, nên ghi rõ ai nói gì, thay vì chọn bản kể hay nhất.
Cũng nên nhớ rằng lời Wozniak năm 2014 cũng là lời kể sau gần bốn mươi năm, và trí nhớ con người không hoàn hảo. Cách thận trọng nhất là kết luận rằng ga-ra có thật, có được dùng, nhưng không phải nơi diễn ra phần việc quyết định, chứ không chuyển sang một huyền thoại ngược rằng ga-ra chẳng có vai trò gì.
Bài học cho người khởi nghiệp ở Việt Nam
Bắt đầu nhỏ là hợp lý, nhưng chỗ làm không quyết định thành bại. Làm việc ở phòng trọ, góc nhà, ga-ra để tiết kiệm chi phí là đúng. Nhưng đừng nghĩ rằng chịu khổ về chỗ làm là điều kiện để thành công.
Đơn hàng đầu tiên quan trọng hơn câu chuyện khởi đầu. Apple có đơn của Byte Shop trước khi có xưởng. Ví dụ giả định: một xưởng nhỏ làm đồ gỗ nên có vài đơn đặt trước từ quán cà phê quen rồi mới mua thêm máy, thay vì mua máy rồi mới đi tìm khách.
Tay nghề thật là nền móng. Trước khi có Apple, Wozniak đã có nhiều năm thiết kế mạch. Câu chuyện khởi nghiệp nào cũng dựa trên một năng lực đã tích luỹ, dù hình ảnh ga-ra không cho thấy điều đó.
Người mang kinh nghiệm quản lý đến đúng lúc. Markkula mang vốn và kinh nghiệm vào năm thứ hai. Doanh nghiệp nhỏ cũng cần nhận ra lúc mình cần một người có kỹ năng khác hẳn người sáng lập.
Thận trọng không phải là thất bại. Ronald Wayne rút lui vì không gánh được rủi ro. Biết giới hạn tài chính của mình là một quyết định có trách nhiệm, không phải thiếu can đảm.
Câu hỏi thường gặp
Apple có thật sự ra đời trong ga-ra không?
Ga-ra nhà bố mẹ Steve Jobs ở Los Altos có được dùng để lắp ráp, kiểm tra và giao máy trong giai đoạn đầu. Nhưng Steve Wozniak nói năm 2014 rằng phần thiết kế ông làm ở nhà và ở chỗ làm, nên hình ảnh "Apple ra đời trong ga-ra" là phóng đại.
Ai là người sáng lập thứ ba của Apple?
Ronald Wayne, đồng nghiệp của Jobs ở Atari. Ông nhận khoảng mười phần trăm cổ phần khi Apple được lập ngày 1 tháng 4 năm 1976, soạn thoả thuận góp vốn và vẽ biểu tượng đầu tiên, rồi rút lui sau khoảng mười hai ngày vì lo ngại rủi ro tài chính.
Đơn hàng đầu tiên của Apple là gì?
Paul Terrell, chủ cửa hàng Byte Shop, đặt mua năm mươi chiếc Apple I đã lắp ráp sẵn, theo các bản kể là 500 USD mỗi chiếc. Đơn hàng này buộc Apple chuyển từ bán bảng mạch sang lắp ráp máy hoàn chỉnh.
Mike Markkula đóng vai trò gì với Apple?
Markkula đầu tư và bảo lãnh một khoản vốn được kể là khoảng 250.000 USD năm 1977, đưa vào kinh nghiệm quản lý và tiếp thị, giúp Apple trở thành công ty cổ phần và ra mắt Apple II, sản phẩm đưa công ty lên quy mô lớn.
Ngôi nhà có ga-ra của Apple có được công nhận di tích không?
Năm 2013, thành phố Los Altos đưa ngôi nhà vào danh sách tài sản lịch sử của địa phương. Đây vẫn là nhà riêng, không phải bảo tàng mở cửa cho khách tham quan bên trong.