Một số doanh nhân nổi tiếng thật sự đã rời đại học trước khi tốt nghiệp để lập công ty: Bill Gates rời Harvard năm 1975 để lập Microsoft, Steve Jobs bỏ Reed College sau một học kỳ năm 1972, Michael Dell rời Đại học Texas năm 1984. Những chuyện này có tư liệu rõ ràng. Điều không có tư liệu ủng hộ là kết luận người ta hay rút ra: bỏ học làm tăng khả năng thành công khi khởi nghiệp.
Khoảng cách giữa hai điều đó có tên gọi là thiên kiến người sống sót: chỉ nhìn những người thành công và quên đi số đông cũng bỏ học mà không ai biết tên. Bài này kể lại các trường hợp thật cùng bối cảnh của họ, nhắc tới dữ liệu về nhà sáng lập nói chung, và rút ra cách đọc những câu chuyện "bỏ học thành tỷ phú" cho tỉnh táo.
Giai thoại kể gì – tư liệu cho thấy gì – kết luận
Những câu thường gặp về doanh nhân không bằng đại học, đặt cạnh tư liệu:
| Câu thường gặp | Tư liệu cho thấy | Kết luận |
|---|---|---|
| Bill Gates bỏ học Harvard để lập Microsoft | Gates rời Harvard năm 1975 khi đang học năm ba, cùng Paul Allen lập công ty; năm 2007 nhận bằng danh dự của trường | Thật |
| Steve Jobs bỏ học đại học | Jobs bỏ Reed College sau một học kỳ năm 1972, ở lại dự thính một thời gian, trong đó có lớp thư pháp; chính ông kể trong bài nói ở Stanford năm 2005 | Thật |
| Michael Dell lập công ty trong ký túc xá | Dell bắt đầu bán máy tính nâng cấp khi đang là sinh viên Đại học Texas ở Austin và rời trường năm 1984 | Thật |
| Người giàu nhất phần lớn bỏ học | Những cái tên được nhắc là số ít nổi bật; dữ liệu về nhà sáng lập nói chung cho thấy đa số có bằng đại học | Phóng đại |
| Bỏ học giúp thành công | Không có nghiên cứu nào cho thấy quan hệ nhân quả như vậy | Không có cơ sở |
Ba dòng đầu là sự kiện; hai dòng cuối là suy diễn. Phần lớn các bài viết truyền cảm hứng trộn hai loại này vào nhau, khiến người đọc tưởng suy diễn cũng có tư liệu như sự kiện.
Bối cảnh của những người bỏ học nổi tiếng
Khi Bill Gates rời Harvard, ông đã có nhiều năm lập trình từ thời phổ thông, nhờ trường ông học ở Seattle có điều kiện cho học sinh dùng máy tính vào cuối thập niên 1960, điều rất hiếm thời đó. Ông rời trường đúng lúc máy tính cá nhân đầu tiên xuất hiện và cần phần mềm, và Harvard cho phép sinh viên tạm nghỉ để có thể quay lại. Đó là một quyết định có lưới an toàn, đúng thời điểm, của một người đã tích luỹ kỹ năng hiếm.
Steve Jobs kể trong bài nói năm 2005 rằng ông bỏ học vì thấy học phí làm cạn tiền tiết kiệm của cha mẹ nuôi mà không biết học để làm gì. Ông ở lại dự thính những lớp mình thích. Apple được lập năm 1976 cùng Steve Wozniak, người đã là kỹ sư có tay nghề cao. Michael Dell bắt đầu kinh doanh khi còn đi học và chỉ rời trường khi việc kinh doanh đã có doanh thu.
Matsushita Konosuke, người sáng lập Panasonic, là trường hợp khác hẳn: ông rời trường từ năm chín tuổi để đi học việc ở Osaka vì gia đình sa sút. Đó không phải lựa chọn mà là hoàn cảnh. Gộp chung những trường hợp này dưới một nhãn "bỏ học thành công" là xoá đi những khác biệt quan trọng nhất.
Thiên kiến người sống sót và câu chuyện những chiếc máy bay
Câu chuyện thường được dùng để giải thích thiên kiến người sống sót gắn với nhà thống kê Abraham Wald, làm việc cho một nhóm nghiên cứu thống kê phục vụ quân đội Mỹ trong Thế chiến thứ hai. Bản kể phổ biến: quân đội xem các máy bay trở về có lỗ đạn ở đâu và định gia cố những chỗ đó; Wald chỉ ra rằng phải gia cố chỗ không có lỗ đạn, vì máy bay trúng đạn ở đó đã không về được.
Wald có thật sự làm việc về khả năng sống sót của máy bay, và các báo cáo kỹ thuật của ông về sau được công bố. Tuy vậy, cảnh tượng sinh động với hình máy bay chi chít chấm đỏ thường được kể gọn và kịch tính hơn những gì tư liệu cho thấy. Bản chất bài học thì đúng: dữ liệu chỉ gồm những ca còn sống sót sẽ dẫn đến kết luận sai.
Áp vào chuyện bỏ học: ta biết tên những người bỏ học rồi thành công vì họ được viết sách, được phỏng vấn. Những người bỏ học rồi gặp khó khăn không được ai viết về. Nhìn vào danh sách tỷ phú để kết luận về giá trị của việc học giống như nhìn vào những chiếc máy bay đã trở về để quyết định gia cố chỗ nào.
Dữ liệu về nhà sáng lập nói chung
Khi nhìn vào số đông thay vì vài cái tên, bức tranh khác hẳn. Một khảo sát do Quỹ Kauffman ở Mỹ tài trợ, công bố cuối thập niên 2000, hỏi vài trăm nhà sáng lập các công ty công nghệ và cho thấy tuyệt đại đa số có bằng đại học, nhiều người có bằng cao hơn. Nghiên cứu của Pierre Azoulay và cộng sự, công bố năm 2020 trên tạp chí của Hiệp hội Kinh tế Mỹ, phân tích dữ liệu hành chính về hàng triệu nhà sáng lập ở Mỹ và cho thấy tuổi trung bình của người lập các công ty tăng trưởng nhanh nhất là khoảng 45, không phải tuổi sinh viên.
Cần đọc hai con số này đúng mức. Khảo sát của Quỹ Kauffman dựa trên câu trả lời của chính các nhà sáng lập trong một nhóm ngành, nên chỉ cho thấy xu hướng trong nhóm đó. Nghiên cứu năm 2020 thì dùng dữ liệu đầy đủ hơn nhiều, nhưng cũng chỉ ở Mỹ. Ở Việt Nam chưa thấy nghiên cứu tương tự công bố rộng rãi, nên không nên lấy những con số này áp thẳng cho thị trường trong nước.
Hai nghiên cứu này không nói rằng bằng cấp gây ra thành công. Chúng chỉ cho thấy hình ảnh "sinh viên trẻ bỏ học lập công ty tỷ đô" là ngoại lệ, không phải quy luật. Người lập công ty thành công thường đã có nhiều năm kinh nghiệm trong ngành, có mạng lưới quan hệ và hiểu rõ vấn đề mình giải quyết.
Cũng có những chương trình khuyến khích người trẻ rời trường để khởi nghiệp, như học bổng do nhà đầu tư Peter Thiel lập năm 2011, trả tiền cho người dưới hai mươi tuổi tạm dừng đại học. Một số người tham gia đã lập công ty thành công; đây vẫn là nhóm được chọn lọc rất kỹ, nên kết quả của họ cũng không nói được gì về số đông.
Vì sao câu chuyện bỏ học hấp dẫn đến vậy
Chuyện người bỏ học thành tỷ phú có sức hút riêng: nó đảo ngược điều cha mẹ, thầy cô dặn dò, nó gợi rằng tài năng thật không cần giấy chứng nhận, và nó cho người đang chán học một lý do để tin vào con đường khác. Những câu chuyện đi ngược lẽ thường luôn dễ được nhớ và kể lại hơn những câu chuyện đi đúng lẽ thường.
Báo chí và sách kinh doanh cũng góp phần. Một tiêu đề "bỏ học Harvard, thành người giàu nhất thế giới" hấp dẫn hơn nhiều so với "học xong đại học, làm mười lăm năm trong ngành, rồi lập công ty thành công", dù câu thứ hai mô tả đúng hơn con đường của số đông nhà sáng lập. Kết quả là hình ảnh trong đầu người đọc lệch hẳn so với thực tế thống kê.
Nhận ra cơ chế này không có nghĩa là coi thường những người tự học hay học nghề. Có rất nhiều chủ doanh nghiệp giỏi không qua đại học. Điều cần tránh là biến một số ít trường hợp nổi bật thành lời khuyên chung cho mọi người.
Đọc chuyện "bỏ học thành công" thế nào cho tỉnh táo
Hỏi về số đông. Mỗi khi nghe một trường hợp thành công, tự hỏi: có bao nhiêu người làm giống vậy mà không thành công? Nếu không biết, câu chuyện chỉ chứng minh được rằng điều đó có thể xảy ra, không phải rằng nó hay xảy ra.
Hỏi về bối cảnh. Người đó bỏ học khi đã có gì: kỹ năng, khách hàng, vốn, lưới an toàn của gia đình? Gates có kỹ năng hiếm và thời điểm hiếm; Matsushita thì không có lựa chọn.
Tách sự kiện khỏi lời giải thích. Việc Jobs bỏ học là sự kiện. Lời giải thích rằng nhờ bỏ học mà ông sáng tạo là suy diễn của người kể, đôi khi của chính ông khi nhìn lại.
Nhìn vào cái giá. Những người thành công kể về con đường của mình thường ít nói về rủi ro họ đã chịu và may mắn họ gặp. Đó không phải nói dối; đó là cách trí nhớ làm việc.
Bài học cho người làm doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam
Phần lớn chủ doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam không bắt đầu từ trường đại học danh tiếng hay quỹ đầu tư mạo hiểm. Nhiều người học nghề từ cha mẹ, từ chủ cũ, từ những năm làm thuê. Với họ, câu hỏi bằng cấp ít quan trọng hơn câu hỏi: mình đã hiểu nghề đủ sâu chưa, đã có khách chưa, có đủ tiền để sống trong lúc chờ việc kinh doanh có lãi không.
Ví dụ giả định: một người thợ làm tóc tám năm ở một salon trước khi mở tiệm riêng thường có lợi thế lớn hơn một người vừa học xong khoá ngắn hạn rồi mở tiệm ngay, bất kể ai có bằng gì. Kinh nghiệm thực tế, mạng lưới khách quen, hiểu chi phí vận hành là những thứ thường bị lược đi trong chuyện "bỏ học thành công", nhưng lại là thứ quyết định.
Nếu đang cân nhắc dừng việc học để kinh doanh, câu hỏi hữu ích hơn "người nổi tiếng nào đã làm vậy" là: nếu việc kinh doanh không thành, mình quay lại được không, và mất gì. Những người bỏ học nổi tiếng nhất thường đã có câu trả lời tốt cho câu hỏi đó.
Câu hỏi thường gặp
Bill Gates có thật bỏ học Harvard không?
Có. Gates rời Harvard năm 1975 để cùng Paul Allen lập Microsoft, khi đang học năm ba. Harvard cho phép sinh viên tạm nghỉ, và năm 2007 trường trao cho ông bằng danh dự. Việc ông bỏ học là sự kiện có tư liệu rõ.
Thiên kiến người sống sót là gì?
Là lỗi suy luận khi chỉ nhìn vào những trường hợp còn lại, thành công hoặc sống sót, và bỏ quên những trường hợp đã thất bại hay biến mất. Kết luận rút ra từ nhóm còn lại vì thế dễ bị sai lệch.
Chuyện Abraham Wald và những chiếc máy bay có thật không?
Wald có thật sự làm việc về khả năng sống sót của máy bay trong Thế chiến thứ hai, và bài học về dữ liệu thiếu những ca không trở về là đúng. Tuy vậy, cách kể với hình ảnh máy bay chi chít chấm đỏ thường được làm gọn và kịch tính hơn tư liệu.
Nhà sáng lập công ty thành công thường bao nhiêu tuổi?
Nghiên cứu của Azoulay và cộng sự năm 2020, dùng dữ liệu hành chính ở Mỹ, cho thấy tuổi trung bình của người lập các công ty tăng trưởng nhanh nhất là khoảng 45. Kết quả này đi ngược hình ảnh nhà sáng lập trẻ tuổi phổ biến trên báo chí.
Có nên bỏ học để khởi nghiệp không?
Không có dữ liệu cho thấy bỏ học làm tăng khả năng thành công. Câu hỏi thực tế hơn là mình đã có kỹ năng, khách hàng, nguồn tiền sống chưa, và nếu thất bại thì có quay lại học được không. Mỗi người cần tự cân nhắc theo hoàn cảnh riêng.