Grab bắt đầu tháng 6/2012 ở Kuala Lumpur, Malaysia, với tên MyTeksi, một ứng dụng giúp hành khách gọi taxi qua điện thoại. Hai người sáng lập, Anthony Tan và Tan Hooi Ling, là bạn học chương trình thạc sĩ quản trị kinh doanh ở Trường Kinh doanh Harvard; ý tưởng xuất phát từ một kế hoạch kinh doanh họ viết khi còn đi học. Năm 2014, ứng dụng vào Việt Nam dưới tên GrabTaxi, và từ năm 2016 dùng thương hiệu chung Grab.
Ở Việt Nam, Grab quen thuộc đến mức nhiều người không biết nó bắt đầu từ đâu và vì sao lại là taxi. Bài này kể những mốc đã được ghi nhận rộng rãi, đặt chúng vào bối cảnh Đông Nam Á đầu thập niên 2010, và rút ra điều doanh nghiệp nhỏ có thể học — kể cả những chỗ không nên học theo.
Vấn đề có thật: đi taxi ở Kuala Lumpur
Theo lời kể của hai nhà sáng lập trong nhiều phỏng vấn, taxi ở Kuala Lumpur khi đó có tiếng là khó gọi, hay từ chối khách, không bật đồng hồ tính tiền, và có những lo ngại về an toàn, nhất là với hành khách nữ đi một mình. Tan Hooi Ling kể chính cô cũng lo khi phải đi taxi một mình buổi tối. Ứng dụng ban đầu vì vậy đặt nặng hai điều: tiện và an toàn — hành khách thấy tên, ảnh tài xế, biển số xe, và có thể chia sẻ hành trình cho người thân.
Phía tài xế cũng có vấn đề: chạy rỗng nhiều, phụ thuộc vào việc đứng đón ở các điểm đông người. Một ứng dụng nối hai bên giải quyết được phần nào cho cả hai. Ý tưởng gọi taxi qua ứng dụng không mới vào năm 2012; Uber đã hoạt động ở Mỹ, và nhiều ứng dụng tương tự có mặt ở các nước khác. Cái MyTeksi làm là bắt đầu từ một thị trường cụ thể, với một vấn đề địa phương mà hai người sáng lập hiểu rõ từ trải nghiệm của chính mình và người quen.
Dòng thời gian
Các mốc này có trong thông cáo của công ty và báo chí khu vực; số vốn từng vòng gọi được và giá trị công ty qua các năm thay đổi nhiều nên bài không dẫn:
- 2011: kế hoạch kinh doanh được viết ở Harvard và đạt giải trong cuộc thi kế hoạch kinh doanh của trường.
- Tháng 6/2012: MyTeksi ra mắt ở Kuala Lumpur.
- 2013: mở rộng sang Philippines, Singapore, Thái Lan dưới tên GrabTaxi.
- Đầu 2014: vào Việt Nam, bắt đầu ở Thành phố Hồ Chí Minh.
- 2014: chuyển trụ sở sang Singapore; thử dịch vụ xe ôm qua ứng dụng, GrabBike, mà Việt Nam là một trong những thị trường đầu tiên.
- 2016: đổi thương hiệu chung thành Grab.
- Tháng 3/2018: mua lại hoạt động của Uber ở Đông Nam Á; Uber nhận cổ phần trong Grab.
- Cuối 2021: niêm yết trên sàn Nasdaq ở Mỹ.
Nhìn dòng thời gian, điều đáng chú ý là tốc độ mở rộng sang nước khác: chỉ khoảng một năm sau khi ra mắt ở Kuala Lumpur, ứng dụng đã có mặt ở nhiều nước Đông Nam Á. Tốc độ đó đòi hỏi vốn lớn từ rất sớm, và nó cũng có nghĩa công ty phải học luật, văn hoá đi lại của từng nước trong khi đang chạy. Đây là con đường của một công ty được rót vốn mạo hiểm, không phải con đường mà một doanh nghiệp tự thân có thể đi.
Bắt đầu từ taxi thay vì xe riêng: một lựa chọn có tính toán
Khi Uber phát triển ở Mỹ bằng cách cho người có xe riêng chở khách, MyTeksi chọn làm việc với tài xế taxi đã có giấy phép. Lựa chọn này chậm hơn và ít lợi nhuận hơn, nhưng hợp với bối cảnh: ở nhiều nước Đông Nam Á khi đó, dùng xe riêng chở khách nằm trong vùng pháp lý chưa rõ, và taxi là ngành đông người, có sẵn. Bắt đầu với taxi giúp công ty hợp tác với ngành thay vì đối đầu ngay.
Theo lời các nhà sáng lập, việc khó nhất thời đầu là thuyết phục tài xế. Nhiều người chưa quen điện thoại thông minh, không tin một ứng dụng lạ, lo bị mất thu nhập. Nhóm sáng lập đi đến các bãi đỗ taxi, nói chuyện với từng người, hướng dẫn cách dùng. Đây là công việc không hào nhoáng, nhưng là phần quyết định của một nền tảng hai phía: không có tài xế thì không có khách, và ngược lại.
Về sau, khi khung pháp lý ở từng nước rõ dần, Grab mở thêm xe riêng, xe ôm, giao đồ ăn, thanh toán. Thứ tự đó — bắt đầu từ chỗ hợp pháp, quen thuộc, rồi mở rộng — là một lựa chọn chiến lược đáng chú ý, và khác hẳn cách “làm trước, xin phép sau” mà nhiều công ty gọi xe khác đã chọn.
Làm theo cách địa phương: Grab và đối thủ ở Đông Nam Á
Các nguồn công khai cho thấy một số điểm Grab chọn khác với cách làm phổ biến của các nền tảng gọi xe ở Mỹ:
| Khía cạnh | Cách Grab làm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Phương tiện | Thêm xe ôm và các loại xe phổ biến ở từng nước | Đúng với cách người địa phương đi lại |
| Thanh toán | Chấp nhận tiền mặt từ sớm vì nhiều người chưa có thẻ | Không loại bỏ phần lớn khách hàng |
| Đội ngũ | Văn phòng ở từng nước, người địa phương điều hành | Hiểu luật, văn hoá, đối tác |
| Quan hệ với cơ quan quản lý | Làm việc với cơ quan quản lý từng nước khi mở dịch vụ mới | Giảm rủi ro bị cấm đột ngột |
Năm 2018, Uber rút khỏi Đông Nam Á và bán hoạt động ở đây cho Grab. Nhiều bài viết coi đó là chiến thắng của người địa phương trước gã khổng lồ. Cách nói này đúng một phần; phần còn lại là cả hai công ty đều lỗ nặng trong cuộc đua trợ giá, và Uber khi đó đang thu hẹp ở nhiều thị trường để dồn nguồn lực. Hiểu địa phương là lợi thế thật, nhưng nó không thay được tiền trong một cuộc đua đốt vốn.
Ở Việt Nam: xe ôm lên ứng dụng
Với người Việt, dấu ấn lớn nhất của Grab buổi đầu có lẽ là đưa xe ôm lên ứng dụng. Xe ôm truyền thống vốn có chỗ đứng riêng ở các ngã tư, đầu hẻm, giá cả thoả thuận và tuỳ người. Ứng dụng biến nó thành dịch vụ có giá báo trước, có thông tin tài xế, gọi được ở bất cứ đâu. Với nhiều người, đây là lần đầu dùng một dịch vụ đặt qua điện thoại cho việc đi lại hằng ngày.
Song song, ô tô chở khách qua ứng dụng ở Việt Nam đi qua một giai đoạn thí điểm do cơ quan quản lý giao thông triển khai từ năm 2016, trước khi có quy định chính thức. Quá trình này kéo theo nhiều tranh luận giữa hãng taxi truyền thống, nền tảng gọi xe và cơ quan quản lý về chuyện cạnh tranh công bằng, thuế và trách nhiệm. Chi tiết pháp lý hiện hành cần tra văn bản và cơ quan có thẩm quyền.
Điều đáng chú ý cho người làm kinh doanh: thị trường Việt Nam buộc nền tảng phải đổi sản phẩm cho hợp — xe ôm, tiền mặt, giao hàng nhỏ — chứ không thể bê nguyên mô hình từ nước khác sang.
Cái giá của tăng trưởng nhanh
Buổi đầu của Grab cũng là buổi đầu của một cuộc đua tốn kém. Để giành tài xế và khách, các nền tảng gọi xe ở Đông Nam Á đổ nhiều tiền vào khuyến mãi, thưởng cho tài xế, nhiều năm liền chịu lỗ. Grab phải mất rất nhiều năm, kể cả sau khi niêm yết, mới tiến gần đến có lãi. Một mô hình như vậy chỉ tồn tại được nhờ vốn đầu tư lớn liên tục, điều gần như không doanh nghiệp nhỏ nào có.
Quan hệ với tài xế là vấn đề kéo dài. Ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, đã có những đợt tài xế phản đối việc tăng mức chiết khấu hoặc thay đổi chính sách thưởng. Câu hỏi tài xế là đối tác hay người lao động, được bảo vệ đến đâu, vẫn đang được các nước bàn thảo. Những điều này không phải lỗi của buổi đầu, nhưng là hệ quả của mô hình được chọn từ buổi đầu.
Một lợi thế ít được nhắc là mạng lưới: hai nhà sáng lập học ở một trường kinh doanh hàng đầu, có quan hệ với giới đầu tư quốc tế, điều giúp công ty gọi vốn từ sớm. Câu chuyện “nghĩ ra ứng dụng, đi thuyết phục tài xế” là thật, nhưng chỉ là một nửa.
Bốn điều doanh nghiệp dịch vụ nhỏ ở Việt Nam có thể học
Phần lớn cách làm của Grab cần vốn lớn. Những điều dưới đây là phần áp được ở quy mô nhỏ:
- Bắt đầu từ một vấn đề cụ thể ở một nơi cụ thể. MyTeksi không bắt đầu ở cả Đông Nam Á mà ở một thành phố, với một nỗi lo cụ thể của hành khách.
- Chọn đường hợp pháp, quen thuộc trước. Ví dụ giả định: một dịch vụ giao hàng nhỏ trong phường có thể bắt đầu bằng hợp tác với các cửa hàng đã có khách, thay vì tự mở cửa hàng cạnh tranh với họ.
- Tự đi gặp người cung cấp dịch vụ. Một nền tảng nối hai phía sống hay chết ở chỗ có đủ người ở phía khó thuyết phục hơn. Không có cách nào thay việc đi gặp từng người.
- Đừng chép mô hình trợ giá. Đốt tiền để giành thị phần chỉ khả thi khi có người liên tục bơm vốn. Cửa hàng nhỏ giảm giá dưới giá vốn để cạnh tranh thường chỉ đi đến đóng cửa.
Câu hỏi thường gặp
Grab được thành lập ở đâu và khi nào?
Grab ra đời tháng 6/2012 ở Kuala Lumpur, Malaysia, với tên MyTeksi, ứng dụng gọi taxi. Năm 2014 công ty chuyển trụ sở sang Singapore, và năm 2016 đổi thương hiệu chung thành Grab.
Ai là người sáng lập Grab?
Grab do Anthony Tan và Tan Hooi Ling sáng lập. Hai người là bạn học chương trình thạc sĩ quản trị kinh doanh ở Trường Kinh doanh Harvard, nơi họ viết kế hoạch kinh doanh ban đầu cho ứng dụng gọi taxi.
Grab vào Việt Nam khi nào?
GrabTaxi vào Việt Nam đầu năm 2014, bắt đầu ở Thành phố Hồ Chí Minh rồi mở ra Hà Nội và các thành phố khác. Việt Nam cũng là một trong những thị trường đầu tiên có dịch vụ xe ôm qua ứng dụng GrabBike.
Vì sao Grab bắt đầu bằng taxi?
Làm việc với tài xế taxi có giấy phép giúp tránh vùng pháp lý chưa rõ của việc dùng xe riêng chở khách ở Đông Nam Á lúc bấy giờ. Taxi cũng là ngành có sẵn đông tài xế, và vấn đề an toàn, tiện lợi khi gọi taxi là điều hai nhà sáng lập hiểu rõ.
Grab mua lại Uber Đông Nam Á khi nào?
Tháng 3/2018, Uber bán hoạt động ở Đông Nam Á cho Grab và đổi lại nhận một phần cổ phần trong Grab. Thương vụ đánh dấu việc Uber rút khỏi khu vực sau nhiều năm cạnh tranh tốn kém.