HP được Bill Hewlett và David Packard, hai kỹ sư tốt nghiệp Đại học Stanford, chính thức lập thành công ty hợp danh ngày 1/1/1939, làm việc trong một ga-ra thuê sau căn nhà số 367 đường Addison ở Palo Alto, California. Sản phẩm đầu tiên là máy tạo dao động âm thanh HP 200A, và một trong những khách hàng lớn đầu tiên là hãng phim Walt Disney. Thứ tự tên Hewlett đứng trước Packard được kể là quyết định bằng một lần tung đồng xu.
Ga-ra ấy được bang California công nhận là di tích lịch sử năm 1989 với danh hiệu “nơi sinh ra Thung lũng Silicon”, và trở thành hình ảnh mẫu của mọi câu chuyện khởi nghiệp. Bài này kể lại những gì đã được ghi nhận về buổi đầu đó, kể cả những phần ít được nhắc: vai trò của người thầy, các đơn hàng lặt vặt, chiến tranh, và vì sao hình ảnh ga-ra dễ khiến người đọc hiểu sai.
Hai người bạn và một người thầy
Hewlett và Packard quen nhau khi học kỹ thuật điện ở Stanford đầu thập niên 1930, dưới sự hướng dẫn của giáo sư Frederick Terman. Terman khuyến khích sinh viên giỏi ở lại vùng này lập công ty thay vì đi về miền Đông, nơi tập trung các tập đoàn điện lớn thời đó. Packard tốt nghiệp rồi làm cho General Electric ở bang New York; Terman giúp ông có học bổng quay lại Stanford năm 1938, tạo điều kiện để hai người bắt đầu làm chung.
Máy tạo dao động 200A dựa trên thiết kế mạch Hewlett làm trong luận văn thạc sĩ, dùng một bóng đèn sợi đốt nhỏ để giữ biên độ dao động ổn định. Cách làm này cho ra một thiết bị ổn định, đơn giản và rẻ hơn nhiều so với máy cùng loại trên thị trường. Tức là sản phẩm đầu tiên của HP không đến từ một ý tưởng kinh doanh, mà từ một nghiên cứu kỹ thuật có thật, được người thầy biết rõ và đỡ đầu. Terman còn giới thiệu cho hai người những khách hàng và mối quan hệ đầu tiên trong ngành.
Dòng thời gian buổi đầu
Phần lớn các mốc này có trong tài liệu lịch sử của HP và các sách viết về công ty:
- 1934–1938: học và làm nghiên cứu ở Stanford, cùng nhóm với giáo sư Terman.
- 1938: bắt đầu làm việc trong ga-ra thuê ở Palo Alto, với số vốn ban đầu thường được nêu là 538 USD.
- 1/1/1939: chính thức lập công ty hợp danh Hewlett-Packard.
- 1939: Disney mua tám máy tạo dao động phiên bản 200B để kiểm tra hệ thống âm thanh cho phim hoạt hình Fantasia.
- 1940: chuyển khỏi ga-ra sang mặt bằng thuê lớn hơn khi đơn hàng tăng.
- 1941–1945: Thế chiến II, nhu cầu thiết bị đo điện tử cho quân sự tăng mạnh, doanh thu công ty tăng nhanh.
- 1947: chuyển thành công ty cổ phần.
- 1957: phát hành cổ phiếu ra công chúng.
Con số 538 USD là con số công ty tự công bố; giá trị của nó vào năm 1938 lớn hơn nhiều so với cảm giác khi đọc hôm nay, nhưng vẫn là số vốn rất nhỏ cho một công ty điện tử.
Những việc lặt vặt trước khi có sản phẩm bán được
Phần ít được nhắc nhất trong huyền thoại ga-ra là giai đoạn hai người nhận làm bất cứ việc gì có người trả tiền. Các tài liệu về HP kể họ đã làm thiết bị theo đơn đặt hàng nhỏ, trong đó có một bộ cảm biến báo lỗi giẫm vạch cho sân bowling, một số thiết bị điều khiển và đo lường cho khách quen. Không phải việc nào cũng liên quan đến sản phẩm sau này, nhưng chúng giữ cho hai người có thu nhập trong lúc hoàn thiện máy tạo dao động.
Chi tiết này quan trọng vì nó đi ngược hình ảnh lãng mạn rằng nhà sáng lập dồn mọi thứ vào một ý tưởng ngay từ đầu. Giai đoạn đầu của HP giống một xưởng dịch vụ kỹ thuật hơn một công ty sản phẩm. Họ chỉ chuyển hẳn sang bán sản phẩm khi đã có một thứ được khách mua lặp lại.
Cách định giá máy 200A cũng hay được kể: hai người định giá 54,40 USD, được giải thích là con số gợi nhớ một khẩu hiệu trong lịch sử nước Mỹ thế kỷ XIX. Câu chuyện này do chính những người trong cuộc kể lại. Điều đáng chú ý là mức giá đó thấp hơn nhiều so với máy cạnh tranh, và nhiều tài liệu cho biết mức giá ban đầu thấp tới mức gần như không có lãi, phải điều chỉnh sau đó.
Chia việc: một người lo kỹ thuật, một người lo vận hành
Ngay từ đầu, hai người sáng lập đã chia vai khá rõ. Hewlett thiên về thiết kế mạch và sản phẩm, Packard thiên về sản xuất, tổ chức và bán hàng. Khi Thế chiến II nổ ra, Hewlett phục vụ trong quân đội, còn Packard ở lại điều hành công ty đang tăng trưởng nhanh nhờ đơn hàng thiết bị đo lường. Sau chiến tranh, Hewlett trở về, và cách chia vai đó tiếp tục suốt nhiều thập kỷ.
Kiểu cặp sáng lập “kỹ thuật – vận hành” xuất hiện ở rất nhiều công ty thành công, từ Honda đến Sony, nhưng nó không phải công thức. Điều làm nó chạy ở HP là sự tin nhau đủ lâu để mỗi người làm phần của mình mà không chen vào phần người kia. Nhiều nhóm sáng lập ở mọi quy mô tan rã không phải vì thiếu kỹ năng, mà vì không ai rõ việc nào do ai quyết.
Với một xưởng nhỏ hay một tiệm do hai người góp vốn, bài học này cụ thể: ghi ra ai quyết việc gì ngay từ đầu, kể cả khi hai người là bạn thân, để khi việc nhiều lên không phải cãi nhau về quyền.
Ga-ra trong huyền thoại và ga-ra trong tư liệu
Đặt cách kể phổ biến cạnh những gì tư liệu cho thấy giúp trả lại đúng tỷ lệ cho câu chuyện:
| Cách kể phổ biến | Tư liệu cho thấy | Kết luận |
|---|---|---|
| Hai chàng trai tay trắng làm nên tất cả trong ga-ra | Họ có bằng Stanford, người thầy có uy tín, mạng lưới quen biết trong ngành | Khởi đầu nhỏ thật, nhưng không tay trắng về quan hệ và kiến thức |
| Ý tưởng lớn ngay từ đầu | Làm cả việc lặt vặt; sản phẩm đầu đến từ luận văn kỹ thuật | Phóng đại phần “tầm nhìn” |
| Disney là khách hàng đầu tiên | Disney là một trong những khách hàng lớn đầu tiên, mua bản 200B | Gần đúng; không phải duy nhất |
| Ga-ra là nơi sinh ra Thung lũng Silicon | Danh hiệu do bang California đặt năm 1989; vùng này còn nhiều nguồn gốc khác như ngành vô tuyến, đơn hàng quân sự | Danh hiệu mang tính biểu tượng |
| Công ty lớn nhờ sản phẩm tốt | Sản phẩm tốt cộng với nhu cầu rất lớn từ Thế chiến II | Đúng một nửa; bối cảnh thời đại rất lớn |
Cách đọc này không làm câu chuyện kém giá trị. Nó chỉ trả lại đúng tỷ lệ giữa nỗ lực của hai người với những thứ họ được hưởng sẵn: một người thầy, một trường đại học và một cuộc chiến cần thiết bị đo lường. Cũng phải nhớ hàng trăm xưởng điện tử nhỏ cùng thời đã đóng cửa mà không ai đặt biển di tích cho ga-ra của họ.
Cách làm việc định hình về sau
Những năm sau ga-ra, HP được biết đến với một lối quản lý về sau gọi là “HP Way”: đi quanh xưởng để gặp người làm thay vì ngồi trong phòng, chia lợi nhuận cho nhân viên, tránh vay nợ lớn, mở rộng bằng tiền tự làm ra. Lối làm này được mô tả trong cuốn The HP Way mà Packard viết năm 1995. Vì là sách của chính nhà sáng lập, nó cho thấy cách người trong cuộc muốn được nhớ tới, và nên đọc cùng các nguồn độc lập.
Một nguyên tắc tài chính từ buổi đầu đáng chú ý với doanh nghiệp nhỏ: HP thời đầu ưu tiên tăng trưởng bằng lợi nhuận giữ lại thay vì vay. Cách này khiến công ty lớn chậm hơn một số đối thủ nhưng ít bị đe doạ khi thị trường xấu. Sau chiến tranh, khi đơn hàng quân sự giảm mạnh, doanh thu HP sụt, công ty phải thu hẹp nhưng không rơi vào khủng hoảng nợ.
Điều nên học và điều không nên chép
Nên học: bán dịch vụ để nuôi sản phẩm. Ví dụ giả định: một nhóm kỹ thuật nhỏ ở Việt Nam muốn làm thiết bị đo cho nông nghiệp có thể nhận sửa chữa, lắp đặt, làm theo đơn đặt hàng để có thu nhập trong lúc hoàn thiện sản phẩm riêng.
Nên học: bắt đầu từ năng lực kỹ thuật có thật. Máy 200A đến từ một nghiên cứu mà người làm hiểu tận gốc. Sản phẩm đầu tiên dựa trên thứ mình thật sự giỏi thường có lợi thế hơn sản phẩm dựa trên trào lưu.
Nên học: dùng mạng lưới thầy, bạn, trường. HP không đi một mình. Người thầy giới thiệu, kết nối, khuyến khích. Ở quy mô nào, quan hệ với người trong nghề cũng là vốn.
Không nên chép: hình ảnh ga-ra như công thức. Ga-ra là chi tiết, không phải nguyên nhân. HP được nhớ vì nó thành công, không phải thành công vì có ga-ra.
Không nên chép: định giá thấp để thắng. Mức giá ban đầu của 200A thấp đến mức khó có lãi. Định giá theo cảm hứng có thể kéo cả công ty vào lỗ khi đơn hàng tăng.
Câu hỏi thường gặp
HP được thành lập khi nào và ở đâu?
Bill Hewlett và David Packard bắt đầu làm việc trong ga-ra thuê ở số 367 đường Addison, Palo Alto năm 1938, và chính thức lập công ty hợp danh ngày 1/1/1939. Công ty chuyển khỏi ga-ra khoảng năm 1940.
Sản phẩm đầu tiên của HP là gì?
Sản phẩm đầu tiên là máy tạo dao động âm thanh HP 200A, dựa trên thiết kế mạch trong luận văn của Bill Hewlett. Thiết bị này ổn định và rẻ hơn máy cạnh tranh, được dùng để kiểm tra thiết bị âm thanh.
Disney mua gì của HP?
Hãng Walt Disney mua tám máy tạo dao động phiên bản 200B để kiểm tra và hiệu chỉnh hệ thống âm thanh cho phim hoạt hình Fantasia ra mắt năm 1940. Đây là một trong những đơn hàng nổi tiếng nhất thời đầu của HP.
Ga-ra HP còn tồn tại không?
Còn. Ga-ra được bang California công nhận là di tích lịch sử năm 1989 với danh hiệu nơi sinh ra Thung lũng Silicon. HP về sau mua lại căn nhà và phục dựng ga-ra như một địa điểm lịch sử; đây không phải bảo tàng mở cửa thường xuyên.
Frederick Terman có vai trò gì với HP?
Terman là giáo sư hướng dẫn của Hewlett và Packard ở Stanford. Ông khuyến khích hai người lập công ty tại chỗ, giúp Packard có học bổng quay về Stanford và giới thiệu các mối quan hệ trong ngành. Ông thường được nhắc như một trong những người đặt nền cho Thung lũng Silicon.