FPT được thành lập ngày 13/9/1988 ở Hà Nội với tên Công ty Công nghệ Chế biến Thực phẩm, tên tiếng Anh viết tắt là FPT, do một nhóm nhà khoa học trẻ lập ra. Chỉ sau một thời gian ngắn, công ty chuyển hướng sang lĩnh vực tin học, đổi tên vào năm 1990 nhưng giữ ba chữ FPT, và về sau trở thành một trong những doanh nghiệp công nghệ lớn của Việt Nam, có mảng xuất khẩu phần mềm từ cuối thập niên 1990.
Bài này chỉ kể các mốc mà chính doanh nghiệp công bố và báo chí lớn đã đưa tin, theo đúng luật của chuyên mục với doanh nghiệp đương thời: không bàn chuyện cá nhân, không khen chê người điều hành, không bàn cổ phiếu. Trọng tâm là bài học về chuyển hướng: một công ty lập ra để làm việc này nhưng tìm thấy chỗ đứng ở việc khác, và cách giữ được tên gọi, con người khi đổi ngành.
Bối cảnh năm 1988: những năm đầu Đổi mới
Năm 1988, Việt Nam mới bước vào Đổi mới được hai năm. Kinh tế còn nhiều khó khăn, lạm phát cao, hàng hoá thiếu. Khung pháp lý cho doanh nghiệp ngoài nhà nước còn sơ khai; Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân phải đến năm 1990 mới ra đời. Nhiều tổ chức nghiên cứu được khuyến khích lập các đơn vị làm kinh tế để tự tạo nguồn thu và ứng dụng kết quả nghiên cứu.
FPT ra đời trong bối cảnh ấy, theo lịch sử công ty, như một đơn vị thuộc một viện nghiên cứu khoa học nhà nước, do một nhóm khoảng mười mấy nhà khoa học trẻ lập ra. Tên ban đầu cho thấy hướng định làm: ứng dụng công nghệ vào chế biến thực phẩm, một nhu cầu rất thiết thực khi cả nước còn thiếu lương thực, thực phẩm.
Bối cảnh này quan trọng để hiểu câu chuyện. Người lập công ty năm 1988 không có thị trường vốn, không có quỹ đầu tư, không có mô hình khởi nghiệp nào để học theo. Họ có kiến thức chuyên môn, quan hệ với cơ quan nghiên cứu, và một môi trường đang mở dần ra.
Các mốc công khai của doanh nghiệp
Các mốc dưới đây theo lịch sử FPT công bố và báo chí đã đưa tin:
- 13/9/1988 — Thành lập Công ty Công nghệ Chế biến Thực phẩm (FPT) ở Hà Nội.
- 1990 — Đổi tên thành Công ty Phát triển Đầu tư Công nghệ, vẫn giữ viết tắt FPT, tập trung vào lĩnh vực tin học.
- Thập niên 1990 — Phát triển các mảng phân phối máy tính, tích hợp hệ thống, phần mềm cho các cơ quan, doanh nghiệp trong nước; tham gia cung cấp dịch vụ internet khi internet được đưa vào Việt Nam.
- 1999 — Thành lập công ty con chuyên về phần mềm, đặt mục tiêu xuất khẩu phần mềm.
- 2002 — Chuyển thành công ty cổ phần.
- 2006 — Cổ phiếu niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh; cùng năm lập trường đại học mang tên FPT.
Danh sách dừng ở năm 2006 vì bài này bàn về giai đoạn đầu. Các giai đoạn sau có nhiều thay đổi về quy mô, thị trường và cơ cấu, nên tra thông tin công bố của doanh nghiệp nếu cần cập nhật.
Chuyển hướng: từ thực phẩm sang máy tính
Theo lịch sử công ty, những hợp đồng đầu tiên thực sự đem lại nguồn thu không nằm ở chế biến thực phẩm mà ở tin học. Cuối thập niên 1980, máy tính bắt đầu được các cơ quan, doanh nghiệp ở Việt Nam quan tâm, nhưng rất ít đơn vị trong nước có người hiểu đủ để lắp đặt, cài đặt, viết phần mềm. Một nhóm nhà khoa học quen dùng máy tính trong nghiên cứu có lợi thế rõ rệt.
Công ty quyết định chuyển trọng tâm sang tin học và năm 1990 đổi tên, nhưng giữ nguyên ba chữ FPT, chỉ đổi cách diễn giải. Đây là một chi tiết nhỏ mà đáng học: tên gọi đã có chút tiếng trong giới khách hàng được giữ lại, trong khi nội dung kinh doanh đổi hẳn. Doanh nghiệp không phải bắt đầu xây tên từ đầu.
Cần nói rõ: việc chuyển hướng thường được kể lại như một quyết định sáng suốt, nhưng thực chất nó xuất phát từ việc thị trường trả tiền cho thứ khác với kế hoạch ban đầu. Người lập công ty đã đủ linh hoạt để đi theo nơi có khách, thay vì cố giữ ý tưởng ban đầu. Đó là bài học chung của rất nhiều doanh nghiệp, lớn hay nhỏ.
Xuất khẩu phần mềm: đặt cược vào con người
Năm 1999, FPT lập công ty con chuyên về phần mềm với mục tiêu bán dịch vụ lập trình cho khách hàng nước ngoài. Ở thời điểm ấy, Việt Nam gần như chưa có tên trên bản đồ gia công phần mềm thế giới; các nước như Ấn Độ đã đi trước rất xa. Theo các thông tin công ty và báo chí, những năm đầu có nhiều khó khăn trong việc tìm khách hàng, và thị trường Nhật Bản dần trở thành một trong những thị trường chính.
Điểm cốt lõi của mảng này là con người: dịch vụ phần mềm bán thời gian và kỹ năng của kỹ sư. Muốn làm được, doanh nghiệp phải đào tạo kỹ sư không chỉ về lập trình mà cả ngoại ngữ, quy trình làm việc theo chuẩn của khách nước ngoài. Việc FPT về sau lập trường đại học riêng (2006) có thể được nhìn trong mạch này: tự tạo nguồn nhân lực cho ngành mình cần.
Bài học cho doanh nghiệp nhỏ: khi bán dịch vụ, tài sản chính là người làm. Đầu tư vào đào tạo không phải chi phí phụ mà là đầu tư vào chính sản phẩm.
Mặt trái cũng cần nhìn: kỹ sư được đào tạo tốt dễ bị nơi khác mời đi. Doanh nghiệp dịch vụ nào cũng phải cân giữa đầu tư đào tạo và giữ người, bằng lương, cơ hội phát triển và môi trường làm việc. Đây là bài toán mà một tiệm sửa máy hay một văn phòng kế toán nhỏ cũng gặp y hệt.
Ba chữ cái và văn hoá một nhóm sáng lập
Một điểm hay được nhắc khi nói về FPT là việc công ty do một nhóm khá đông người cùng lập, chứ không phải một hay hai người. Lịch sử công ty thường nhắc con số mười ba người sáng lập. Nhóm sáng lập đông có lợi thế về đa dạng kỹ năng và quan hệ, nhưng cũng đặt ra câu hỏi khó về chia quyền, chia phần, ra quyết định.
Công ty cũng nổi tiếng với những hoạt động văn hoá nội bộ được báo chí đưa tin, như các lễ hội, ấn phẩm nội bộ. Bài này không đánh giá văn hoá ấy tốt hay xấu, chỉ ghi nhận rằng một nhóm sáng lập đông người cần những cách riêng để giữ gắn kết khi doanh nghiệp lớn lên, và mỗi doanh nghiệp tìm cách riêng của mình.
Với doanh nghiệp nhỏ có nhiều người cùng góp sức, bài học thực tế là đừng chờ đến lúc có mâu thuẫn mới bàn chuyện chia quyền. Ví dụ giả định: bốn người bạn cùng mở một xưởng in nên viết ngay từ đầu ai phụ trách khâu nào, quyết định nào cần cả bốn đồng ý, và nếu một người muốn rút thì phần vốn được tính lại ra sao.
FPT buổi đầu và câu hỏi cho doanh nghiệp nhỏ đang tìm hướng
Bảng dưới tách các mốc đầu của FPT thành điều cốt lõi và câu hỏi cho doanh nghiệp nhỏ (ví dụ áp dụng là giả định):
| Mốc của FPT | Điều cốt lõi | Câu hỏi và ví dụ |
|---|---|---|
| Lập ra để làm chế biến thực phẩm, nguồn thu đến từ tin học | Đi theo nơi khách trả tiền | Khách đang trả tiền cho phần việc nào nhiều nhất, dù không phải việc mình định làm? |
| Đổi tên năm 1990, giữ ba chữ FPT | Giữ tài sản tên gọi khi đổi hướng | Một tiệm sửa xe chuyển sang bán phụ tùng vẫn giữ tên tiệm khách đã quen |
| Lập công ty phần mềm hướng ra nước ngoài năm 1999 | Đặt cược vào năng lực con người | Một xưởng thiết kế nhỏ đào tạo nhân viên tiếng Anh để nhận việc từ khách nước ngoài |
| Cổ phần hoá 2002, niêm yết 2006 | Minh bạch hoá khi lớn lên | Doanh nghiệp gia đình chuẩn hoá sổ sách trước khi gọi thêm người góp vốn |
| Nhóm sáng lập đông người | Cần luật chơi chia quyền | Viết rõ quyền biểu quyết, cách rút vốn khi có trên hai người góp |
Dòng đầu là bài học dễ áp dụng nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất: nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ cứ cố bán thứ mình định bán, trong khi khách đang sẵn sàng trả tiền cho một dịch vụ phụ mà mình chưa coi trọng.
Điều không nên rút ra
Không nên rút ra rằng "đổi ngành là thành công". Phần lớn doanh nghiệp đổi ngành không thành, và FPT đổi sang một ngành mà nhóm sáng lập có lợi thế kiến thức thật, vào đúng lúc thị trường trong nước bắt đầu cần. Đổi sang một ngành mình không hiểu chỉ vì đang thịnh là chuyện khác hẳn; nó thường chỉ là chạy theo trào lưu với chi phí học nghề rất đắt.
Cũng không nên đọc câu chuyện như một mẫu hình có thể chép nguyên. Bối cảnh năm 1988, khi gần như chưa có đối thủ trong nước về tin học, không lặp lại được. Điều chép được là thái độ: theo dõi xem khách trả tiền cho gì, giữ tài sản tên gọi, và đầu tư vào con người.
Cuối cùng, không nên coi lịch sử do doanh nghiệp tự công bố là bức tranh đầy đủ. Lịch sử chính thức của bất kỳ công ty nào cũng chọn kể những gì công ty muốn nhấn mạnh; những năm khó khăn, những dự án không thành thường được kể ngắn hơn. Khi học từ một doanh nghiệp, nên đọc thêm báo chí và các nghiên cứu độc lập.
Câu hỏi thường gặp
FPT được thành lập năm nào?
FPT được thành lập ngày 13/9/1988 ở Hà Nội với tên Công ty Công nghệ Chế biến Thực phẩm. Năm 1990, công ty đổi tên thành Công ty Phát triển Đầu tư Công nghệ, vẫn giữ viết tắt FPT.
Ba chữ FPT ban đầu có nghĩa là gì?
Ban đầu FPT là viết tắt tên tiếng Anh của Công ty Công nghệ Chế biến Thực phẩm. Khi chuyển sang tin học và đổi tên năm 1990, công ty giữ nguyên ba chữ cái nhưng diễn giải theo tên mới.
Vì sao FPT chuyển từ thực phẩm sang tin học?
Theo lịch sử công ty, nguồn thu thực tế những năm đầu đến từ các hợp đồng tin học, khi các cơ quan, doanh nghiệp bắt đầu cần máy tính và phần mềm mà ít đơn vị trong nước làm được. Công ty đi theo nhu cầu ấy.
FPT bắt đầu xuất khẩu phần mềm khi nào?
Năm 1999, FPT lập công ty con chuyên về phần mềm với mục tiêu xuất khẩu dịch vụ lập trình. Những năm đầu gặp nhiều khó khăn trong tìm khách, và Nhật Bản dần trở thành một thị trường chính.
FPT niêm yết cổ phiếu năm nào?
Sau khi chuyển thành công ty cổ phần năm 2002, cổ phiếu FPT được niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh năm 2006. Bài này chỉ nêu mốc lịch sử, không bàn về đầu tư cổ phiếu.
Doanh nghiệp nhỏ học gì từ những năm đầu của FPT?
Theo dõi xem khách thực sự trả tiền cho gì và sẵn sàng chuyển hướng theo đó, giữ lại tên gọi đã có tiếng khi đổi mặt hàng, đầu tư vào đào tạo người làm khi bán dịch vụ, và viết rõ luật chơi khi có nhiều người cùng góp vốn.