Theranos là công ty khởi nghiệp ở Thung lũng Silicon tuyên bố có thể làm hàng loạt xét nghiệm máu chỉ từ vài giọt máu lấy ở đầu ngón tay, nhanh và rẻ. Công nghệ đó không làm được như lời hứa. Tháng 1 năm 2022, bồi thẩm đoàn liên bang Mỹ kết luận nhà sáng lập Elizabeth Holmes phạm tội lừa dối nhà đầu tư; tháng 7 cùng năm, cựu chủ tịch Ramesh Balwani bị kết tội ở tất cả các tội danh.
Bài này kể theo các mốc đã được cơ quan quản lý và toà án xác lập, dùng đúng kết luận chính thức, không bàn chuyện đời tư. Điều đáng học không phải sự kịch tính của vụ án, mà là những cơ chế đã cho phép một lời hứa không có thật đi xa đến vậy: hội đồng quản trị thiếu người trong ngành, nhà đầu tư không kiểm tra, văn hoá bí mật trong công ty. Phần cuối chuyển bài học về quy mô cửa hàng nhỏ: hứa với khách những gì mình thật sự làm được.
Lời hứa: vài giọt máu cho hàng trăm xét nghiệm
Elizabeth Holmes thành lập công ty năm 2003, khi 19 tuổi, sau khi rời Đại học Stanford. Ý tưởng được trình bày với nhà đầu tư là một thiết bị nhỏ, sau này gọi là Edison, có thể chạy rất nhiều loại xét nghiệm máu chỉ từ một lượng máu nhỏ lấy ở đầu ngón tay, thay vì rút ống máu ở tĩnh mạch. Nếu làm được, xét nghiệm sẽ rẻ hơn, nhanh hơn và dễ tiếp cận hơn cho hàng triệu người.
Lời hứa hấp dẫn vì nó đánh vào một nỗi khó chịu có thật: nhiều người sợ kim tiêm, và xét nghiệm ở Mỹ thường đắt, kết quả chậm. Công ty huy động được hơn 700 triệu USD từ nhà đầu tư qua nhiều năm và năm 2014 được định giá khoảng 9 tỷ USD. Holmes xuất hiện trên bìa nhiều tạp chí kinh doanh lớn.
Năm 2013, Theranos mở các điểm lấy mẫu trong chuỗi nhà thuốc Walgreens, bắt đầu ở bang Arizona. Đây là bước đưa lời hứa đến tay bệnh nhân thật, và cũng là bước khiến hậu quả không còn chỉ nằm trên giấy của nhà đầu tư.
Điều thực sự diễn ra trong phòng thí nghiệm
Theo các bài điều tra của nhà báo John Carreyrou trên tờ Wall Street Journal bắt đầu từ tháng 10 năm 2015, và sau đó theo các tài liệu trình ra trước toà, thiết bị của Theranos chỉ thực hiện được một số ít loại xét nghiệm. Phần lớn mẫu máu được chạy trên máy xét nghiệm thương mại của các hãng khác, có cải biến để dùng lượng mẫu nhỏ, và một số kết quả không đáng tin cậy.
Năm 2016, cơ quan quản lý các phòng xét nghiệm của Mỹ (CMS) sau khi kiểm tra đã đưa ra các biện pháp xử phạt, trong đó có lệnh cấm Holmes sở hữu hoặc điều hành phòng xét nghiệm trong hai năm. Theranos huỷ kết quả xét nghiệm của hai năm hoạt động, ảnh hưởng đến hàng chục nghìn kết quả đã gửi cho bệnh nhân và bác sĩ.
Những người lên tiếng từ bên trong, trong đó có hai cựu nhân viên trẻ là Tyler Shultz và Erika Cheung, đã báo cáo vấn đề với cơ quan quản lý và cung cấp thông tin cho báo chí. Họ chịu áp lực pháp lý lớn từ công ty. Về sau, cả hai được ghi nhận rộng rãi vì sự dũng cảm đó.
Các kết luận chính thức theo thời gian
Bảng dưới chỉ ghi kết quả của cơ quan quản lý và toà án, theo đúng nội dung đã công bố:
| Thời điểm | Cơ quan | Kết luận hoặc phán quyết |
|---|---|---|
| 2016 | Cơ quan quản lý phòng xét nghiệm (CMS) | Xử phạt phòng xét nghiệm của Theranos; cấm Holmes điều hành phòng xét nghiệm hai năm |
| Tháng 3/2018 | Uỷ ban Chứng khoán Mỹ (SEC) | Cáo buộc gian lận quy mô lớn; Holmes dàn xếp không thừa nhận hay phủ nhận, nộp phạt 500.000 USD, bị cấm làm lãnh đạo công ty đại chúng 10 năm |
| Tháng 9/2018 | Chính công ty | Theranos giải thể |
| Tháng 1/2022 | Bồi thẩm đoàn liên bang | Holmes bị kết tội ở 4 tội danh lừa dối nhà đầu tư; được tuyên không có tội ở các tội danh liên quan đến bệnh nhân; một số tội danh bồi thẩm không thống nhất |
| Tháng 7/2022 | Bồi thẩm đoàn liên bang | Balwani bị kết tội ở cả 12 tội danh, gồm cả tội danh liên quan đến bệnh nhân |
| Tháng 11 và 12/2022 | Toà án liên bang | Holmes nhận án hơn 11 năm tù; Balwani nhận án gần 13 năm tù |
Chi tiết đáng chú ý là kết quả khác nhau giữa các tội danh của Holmes: bồi thẩm đoàn kết tội ở phần lừa dối nhà đầu tư nhưng không kết tội ở phần liên quan đến bệnh nhân. Khi kể lại vụ việc, cần giữ đúng sự phân biệt đó thay vì gộp mọi thứ thành một lời buộc tội chung.
Vì sao lời hứa đi xa đến vậy
Hội đồng quản trị nhiều tên tuổi nhưng ít người trong ngành. Hội đồng của Theranos có nhiều cựu quan chức và tướng lĩnh nổi tiếng, nhưng rất ít người có chuyên môn về xét nghiệm y khoa. Họ khó đặt được những câu hỏi kỹ thuật cần thiết.
Nhà đầu tư không đòi dữ liệu kiểm chứng độc lập. Theranos không công bố nghiên cứu được bình duyệt về công nghệ của mình. Nhiều nhà đầu tư lớn đã rót tiền dựa trên trình bày của công ty, lời giới thiệu và danh tiếng của hội đồng.
Bí mật được dùng như tấm khiên. Công ty chia nhỏ các nhóm, hạn chế thông tin giữa các phòng ban và dùng thoả thuận bảo mật chặt chẽ. Bí mật kinh doanh là chính đáng, nhưng ở đây nó khiến ngay cả nhân viên cũng khó thấy bức tranh toàn cảnh.
Cách nghĩ của ngành phần mềm áp vào y tế. Ở Thung lũng Silicon, hứa trước sản phẩm rồi làm kịp sau là chuyện thường gặp và đôi khi được tung hô. Với xét nghiệm máu, kết quả sai ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định điều trị, nên khoảng cách giữa lời hứa và thực tế không thể chấp nhận.
Cái giá với những người liên quan
Các nhà đầu tư mất gần như toàn bộ số tiền đã rót vào. Nhân viên mất việc khi công ty giải thể, nhiều người phải mang theo cái tên Theranos trong hồ sơ xin việc nhiều năm. Các đối tác bán lẻ cũng thiệt hại: chuỗi siêu thị Safeway từng chi một khoản lớn để chuẩn bị các phòng khám trong cửa hàng cho Theranos, rồi không bao giờ đưa vào sử dụng; Walgreens kiện Theranos và đạt dàn xếp.
Người chịu rủi ro khó đo nhất là bệnh nhân đã nhận kết quả xét nghiệm không chính xác. Một số vụ kiện tập thể của bệnh nhân được đưa ra sau đó. Đây cũng là lý do vụ việc thường được dùng trong các khoá học về đạo đức kinh doanh ở ngành y tế.
Vụ Theranos còn để lại một hệ quả khác: nhà đầu tư vào các công ty công nghệ y tế sau này thường đòi hỏi dữ liệu kiểm chứng và chuyên gia trong ngành sớm hơn. Một thất bại lớn đã nâng chuẩn thẩm định cho cả lĩnh vực.
Giai thoại và sự thật
Câu "làm giả cho đến khi làm thật" thường được dùng để mô tả văn hoá khởi nghiệp, và vụ Theranos hay được kể như ví dụ tột cùng của câu đó. Cách nói này dễ nhớ nhưng có thể dẫn đến hiểu lầm: không phải mọi công ty khởi nghiệp trình bày tầm nhìn lớn đều đang lừa dối. Ranh giới nằm ở chỗ khẳng định một sản phẩm đã làm được điều mà nó chưa làm được, với những người đang ra quyết định dựa trên khẳng định đó.
Một giai thoại khác cho rằng Theranos sụp chỉ vì một bài báo. Bài báo năm 2015 là bước ngoặt, nhưng nó dựa trên lời kể của nhiều nhân viên và tài liệu, và sau đó được củng cố bởi kiểm tra của cơ quan quản lý. Báo chí điều tra mở cửa, còn kết luận đến từ quy trình chính thức.
Giữ sự phân biệt này giúp rút bài học đúng: vấn đề không phải là ước mơ lớn, mà là sự trung thực về tình trạng thật của sản phẩm.
Cũng nên tránh biến vụ việc thành câu chuyện về một cá nhân duy nhất. Hồ sơ toà án cho thấy trách nhiệm được xác định cho cả hai lãnh đạo, còn bối cảnh để sai phạm kéo dài gồm cả những người lẽ ra phải hỏi mà không hỏi: thành viên hội đồng, nhà đầu tư, đối tác bán lẻ.
Bài học cho cửa hàng nhỏ: hứa đúng điều mình làm được
Ví dụ giả định: một phòng khám nha khoa nhỏ ở Hải Phòng quảng cáo "niềng răng không đau, xong trong sáu tháng", hoặc một xưởng may nhận đơn với hẹn giao mà biết rõ không kịp. Quy mô khác Theranos rất xa, nhưng cơ chế giống nhau:
- Viết lời hứa với khách ra giấy và hỏi: mình có số liệu của chính mình chứng minh điều này không, hay chỉ là mong muốn?
- Khi chưa chắc, hứa ít hơn khả năng. Khách nhận đúng hẹn sớm hơn dự kiến vui hơn khách nhận trễ so với lời hứa đẹp.
- Có một người ngoài chuyên môn xem lại các khẳng định quan trọng, như một bác sĩ khác, một kỹ thuật viên lâu năm, một người kế toán.
- Khuyến khích nhân viên báo khi thấy lời hứa với khách không thực hiện được, và không trừng phạt người báo.
- Với sản phẩm ảnh hưởng đến sức khoẻ, an toàn, tuyệt đối không quảng cáo điều chưa được kiểm chứng; ngoài rủi ro cho khách, đây còn là rủi ro pháp lý rõ ràng.
Những điều này nghe hiển nhiên, nhưng áp lực doanh thu cuối tháng làm chúng dễ bị bỏ qua nhất. Đặt thành quy tắc từ trước giúp không phải quyết định lại mỗi lần bị áp lực.
Câu hỏi thường gặp
Theranos có công nghệ thật không?
Theranos có phát triển thiết bị riêng, nhưng theo các bài điều tra và tài liệu trình trước toà, thiết bị này chỉ làm được một số ít xét nghiệm và không đạt độ tin cậy như công ty tuyên bố. Phần lớn xét nghiệm được chạy trên máy thương mại của các hãng khác.
Elizabeth Holmes bị kết tội gì?
Tháng 1 năm 2022, bồi thẩm đoàn liên bang kết luận Holmes phạm tội ở bốn tội danh liên quan đến lừa dối nhà đầu tư. Bà được tuyên không có tội ở các tội danh liên quan đến bệnh nhân, và một số tội danh bồi thẩm đoàn không thống nhất. Tháng 11 năm 2022, bà nhận án hơn 11 năm tù.
Ramesh Balwani là ai trong vụ Theranos?
Balwani là chủ tịch và giám đốc điều hành của Theranos trong nhiều năm. Tháng 7 năm 2022, bồi thẩm đoàn liên bang kết luận ông phạm tội ở cả 12 tội danh, bao gồm lừa dối nhà đầu tư và bệnh nhân. Ông nhận án gần 13 năm tù.
Vì sao nhiều người nổi tiếng tin vào Theranos?
Hội đồng quản trị gồm nhiều nhân vật có danh tiếng trong chính trường và quân đội nhưng ít chuyên môn về xét nghiệm. Nhà đầu tư dựa vào danh tiếng đó và các trình bày của công ty thay vì đòi dữ liệu kiểm chứng độc lập. Danh tiếng đi kèm nhau tạo cảm giác an toàn giả.
Những người tố giác Theranos là ai?
Hai trong số những người được biết đến nhiều nhất là Tyler Shultz và Erika Cheung, đều là nhân viên trẻ của công ty. Họ báo cáo vấn đề với cơ quan quản lý và cung cấp thông tin cho nhà báo John Carreyrou, dù chịu áp lực pháp lý từ công ty.
Doanh nghiệp nhỏ học gì từ Theranos?
Bài học trung tâm là hứa với khách và nhà đầu tư đúng điều mình đã làm được, nhất là với sản phẩm liên quan đến sức khoẻ, an toàn. Thêm vào đó, có người ngoài chuyên môn soát lại các khẳng định quan trọng và để nhân viên dám báo khi lời hứa không giữ được.