Toys"R"Us từng là chuỗi bán lẻ đồ chơi lớn nhất nước Mỹ và là mẫu hình của kiểu siêu thị chuyên ngành. Chuỗi nộp đơn phá sản tháng 9 năm 2017 và tháng 3 năm 2018 thông báo đóng cửa toàn bộ hệ thống cửa hàng tại Mỹ, khiến khoảng 30.000 người mất việc. Nguyên nhân thường được nêu gồm ba lớp chồng nhau: cạnh tranh từ các đại siêu thị và thương mại điện tử, việc giao kênh bán online cho Amazon trong những năm đầu, và gánh nặng nợ sau thương vụ mua lại bằng vốn vay năm 2005.
Bài này kể theo các mốc đã được ghi nhận công khai, nêu rõ phần nào còn tranh luận, và nói thẳng cái giá với người lao động. Phần cuối đưa bài học về quy mô cửa hàng nhỏ Việt Nam: đừng giao kênh bán hàng quan trọng nhất cho người khác, và đừng vay nặng đến mức không còn tiền để thay đổi.
Từ cửa hàng đồ trẻ em đến "sát thủ ngành hàng"
Charles Lazarus mở cửa hàng bán đồ nội thất cho trẻ em ở Washington năm 1948, sau đó chuyển dần sang đồ chơi khi nhận thấy khách quay lại mua đồ chơi thường xuyên hơn mua nôi, giường. Cái tên Toys"R"Us với chữ R viết ngược ra đời năm 1957. Mô hình của Lazarus là cửa hàng rất lớn, kho hàng sâu, bán đủ mọi loại đồ chơi với giá cạnh tranh, như một siêu thị chỉ dành cho đồ chơi.
Kiểu cửa hàng này được giới bán lẻ gọi là "sát thủ ngành hàng", vì nó lấn át các tiệm đồ chơi nhỏ và các quầy đồ chơi trong cửa hàng bách hoá. Trong thập niên 1980 và 1990, Toys"R"Us mở rộng mạnh ở Mỹ và ra nhiều nước, có thêm chuỗi Babies"R"Us cho đồ sơ sinh. Con hươu cao cổ Geoffrey trở thành hình ảnh quen thuộc của nhiều thế hệ trẻ em Mỹ.
Mô hình này đòi hỏi kho hàng rất lớn, nhập hàng với số lượng đủ để được nhà sản xuất chiết khấu, và cửa hàng tự phục vụ với ít nhân viên tư vấn. Trong mùa lễ cuối năm, phần lớn doanh thu cả năm dồn vào vài tuần, nên quản lý tồn kho và dòng tiền là kỹ năng sống còn của chuỗi.
Điều đáng chú ý là sức mạnh của Toys"R"Us dựa vào quy mô và giá. Khi có đối thủ còn lớn hơn và rẻ hơn, nền móng đó bị lung lay.
Bị kẹp giữa đại siêu thị và thương mại điện tử
Cuối thập niên 1990, các đại siêu thị như Walmart và Target dùng đồ chơi làm mặt hàng kéo khách, đặc biệt vào mùa lễ cuối năm, bán với biên lợi nhuận rất thấp vì họ kiếm lãi từ các mặt hàng khác khách mua kèm. Walmart vượt Toys"R"Us về doanh số đồ chơi tại Mỹ vào khoảng cuối thập niên 1990. Một chuỗi chỉ bán đồ chơi không thể bù lỗ đồ chơi bằng thực phẩm hay đồ gia dụng.
Cùng lúc, thương mại điện tử bắt đầu lớn. Mùa lễ năm 1999, trang web của Toys"R"Us gặp sự cố giao hàng trễ, bị phạt và bị khách phàn nàn. Năm 2000, công ty ký thoả thuận mười năm với Amazon: Toys"R"Us trở thành nhà bán đồ chơi độc quyền trên Amazon, còn trang web của Toys"R"Us dẫn khách sang Amazon. Cách làm này giải quyết bài toán vận hành trước mắt, nhưng giao luôn mối quan hệ với khách hàng online cho một công ty khác.
Quan hệ đổ vỡ khi Amazon cho thêm người bán đồ chơi khác lên trang. Toys"R"Us kiện năm 2004, và năm 2006 toà án cho phép Toys"R"Us chấm dứt thoả thuận. Công ty phải xây lại kênh bán online riêng, trễ nhiều năm so với lẽ ra.
Thương vụ năm 2005 và gánh nợ
Năm 2005, ba quỹ đầu tư Bain Capital, KKR và Vornado Realty Trust mua lại Toys"R"Us với giá khoảng 6,6 tỷ USD, phần lớn bằng tiền vay. Theo cách làm thường thấy của thương vụ mua lại bằng vốn vay, khoản nợ được đặt lên chính công ty bị mua. Toys"R"Us từ đó phải trả lãi khoảng vài trăm triệu USD mỗi năm, con số hay được báo chí dẫn là khoảng 400 triệu USD.
Khoản lãi đó lấy đi nguồn tiền lẽ ra có thể dùng để sửa sang cửa hàng, đầu tư công nghệ, nâng cấp trang web và đào tạo nhân viên. Trong khi các đối thủ đầu tư mạnh vào giao hàng nhanh và trải nghiệm mua sắm, nhiều cửa hàng của Toys"R"Us bị đánh giá là cũ kỹ, thiếu nhân viên, xếp hàng lộn xộn.
Các bên mua lại và một số nhà phân tích cho rằng nợ không phải nguyên nhân duy nhất, rằng ngành bán lẻ đồ chơi chuyên doanh vốn đã khó khăn và các đối thủ cùng loại cũng gặp vấn đề. Nhiều nhà phân tích khác coi gánh nợ là yếu tố quyết định khiến công ty không đủ sức xoay xở. Đây là điểm còn tranh luận; nhưng khó phủ định rằng nợ nặng làm hẹp đường lui khi thị trường đổi chiều.
Gánh nợ còn tạo áp lực về thời gian. Mỗi lần khoản vay đến hạn, công ty phải tìm cách vay lại, và điều kiện vay phụ thuộc vào kết quả kinh doanh gần nhất. Một mùa lễ kém có thể biến thành khủng hoảng thanh khoản, điều mà một doanh nghiệp ít nợ có thể chịu đựng được.
Các mốc từ cực thịnh đến đóng cửa
Dòng thời gian theo các sự kiện đã công bố:
- 1948: Charles Lazarus mở cửa hàng đồ trẻ em; 1957 ra đời tên Toys"R"Us.
- Thập niên 1980 và 1990: mở rộng mạnh trong nước và quốc tế.
- Cuối thập niên 1990: Walmart vượt Toys"R"Us về doanh số đồ chơi tại Mỹ.
- 2000: thoả thuận mười năm làm nhà bán đồ chơi độc quyền trên Amazon.
- 2004 đến 2006: tranh chấp pháp lý, Toys"R"Us được phép chấm dứt thoả thuận.
- 2005: thương vụ mua lại bằng vốn vay khoảng 6,6 tỷ USD.
- Tháng 9 năm 2017: nộp đơn bảo hộ phá sản, kỳ vọng tái cơ cấu.
- Tháng 3 năm 2018: thông báo thanh lý và đóng toàn bộ cửa hàng tại Mỹ.
- Những năm sau: thương hiệu được bán lại và xuất hiện trở lại ở quy mô nhỏ, chủ yếu dưới dạng quầy trong cửa hàng khác và bán online.
Mùa lễ cuối năm 2017, ngay sau khi nộp đơn phá sản, doanh số thấp hơn kỳ vọng. Các chủ nợ không còn tin vào kế hoạch tái cơ cấu, và phương án thanh lý được chọn.
Cái giá với người lao động và nhà cung cấp
Khoảng 30.000 nhân viên tại Mỹ mất việc khi chuỗi đóng cửa. Ban đầu, họ không nhận được trợ cấp thôi việc, điều làm dấy lên nhiều phản ứng từ các nhóm vận động người lao động. Sau áp lực công khai, một số quỹ đầu tư từng sở hữu công ty lập một quỹ hỗ trợ cho nhân viên bị mất việc, với số tiền được nhiều người cho là nhỏ so với thiệt hại.
Các nhà sản xuất đồ chơi cũng chịu ảnh hưởng: Toys"R"Us từng là một trong những kênh bán lớn nhất, nhiều hãng nhỏ phụ thuộc vào việc được lên kệ ở đây. Khi chuỗi đóng cửa, họ mất cả doanh số lẫn khoản tiền hàng chưa được thanh toán.
Hàng trăm mặt bằng cửa hàng lớn bỏ trống cùng lúc ở nhiều thị trấn và khu thương mại, kéo theo giảm lượng khách cho các cửa hàng nhỏ xung quanh vốn sống nhờ lượng người đến Toys"R"Us. Một chuỗi lớn đóng cửa không chỉ là chuyện của chính nó; cả khu mua sắm quanh nó cũng chịu tác động.
Kể lại cái giá này không nhằm chỉ trích một bên cụ thể, mà để thấy rằng các quyết định tài chính ở tầng trên cùng cuối cùng được trả bằng việc làm ở tầng dưới cùng.
Giai thoại và sự thật
Câu chuyện phổ biến nhất là "trẻ em chơi điện thoại nên không ai mua đồ chơi nữa". Số liệu của ngành đồ chơi Mỹ những năm trước khi Toys"R"Us đóng cửa không cho thấy sự sụp đổ của nhu cầu; trẻ em vẫn có đồ chơi, chỉ là được mua ở nơi khác. Vấn đề nằm ở kênh bán, không nằm ở sản phẩm.
Câu chuyện thứ hai là "Amazon giết Toys"R"Us". Amazon là một đối thủ lớn, nhưng các đại siêu thị đã lấy đi phần lớn thị phần từ trước khi thương mại điện tử đủ mạnh. Thoả thuận năm 2000 cho thấy một điều trớ trêu: chính Toys"R"Us đã giúp Amazon có kinh nghiệm bán đồ chơi trong những năm đầu.
Câu chuyện thứ ba là "quỹ đầu tư cố tình làm chết công ty". Không có kết luận chính thức nào như vậy, và bên mua lại cũng mất tiền đầu tư vốn chủ sở hữu của mình. Có thể phê phán cấu trúc nợ là quá nặng, nhưng gán ý đồ là vượt quá những gì tư liệu cho thấy.
Bài học cho cửa hàng nhỏ Việt Nam
Ví dụ giả định: một cửa hàng đồ chơi, đồ dùng trẻ em ở Thanh Hoá bán chủ yếu qua một sàn thương mại điện tử và vay ngân hàng để mở thêm hai điểm bán. Ba câu hỏi rút từ Toys"R"Us:
| Bài học | Toys"R"Us đã làm | Cửa hàng nhỏ có thể làm |
|---|---|---|
| Giữ quan hệ trực tiếp với khách | Giao kênh online cho Amazon, mất dữ liệu khách nhiều năm | Bán trên sàn nhưng vẫn giữ danh sách khách quen, nhóm chat, kênh liên hệ riêng |
| Đừng cạnh tranh chỉ bằng giá với đối thủ lớn hơn | Dựa vào quy mô và giá, thua khi đại siêu thị rẻ hơn | Tư vấn chọn đồ theo tuổi, cho trẻ chơi thử, đổi trả dễ |
| Giữ tiền để thay đổi | Nợ lớn lấy mất tiền đầu tư | Tính trước tiền trả nợ hằng tháng, giữ một khoản dự phòng trước khi vay mở rộng |
| Cửa hàng phải là lý do để đến | Cửa hàng cũ, thiếu người, khó tìm đồ | Sắp xếp gọn, nhân viên hiểu sản phẩm, có góc cho trẻ chơi |
Sàn thương mại điện tử là công cụ bán hàng tốt cho cửa hàng nhỏ. Rủi ro chỉ đến khi toàn bộ khách hàng nằm trong tay sàn, và một thay đổi về phí hay thuật toán có thể cắt doanh số mà cửa hàng không có cách nào liên lạc lại với khách cũ.
Câu hỏi thường gặp
Toys"R"Us phá sản năm nào?
Toys"R"Us nộp đơn bảo hộ phá sản theo Chương 11 vào tháng 9 năm 2017, với kỳ vọng tái cơ cấu. Tháng 3 năm 2018, công ty thông báo thanh lý và đóng toàn bộ cửa hàng tại Mỹ. Một số hoạt động ở nước ngoài được bán lại cho các bên khác và tiếp tục hoạt động.
Vì sao Toys"R"Us hợp tác với Amazon?
Năm 2000, Toys"R"Us gặp khó khăn trong việc tự vận hành bán hàng online, đặc biệt sau sự cố giao hàng mùa lễ năm 1999. Thoả thuận với Amazon cho phép họ bán online mà không phải tự lo hạ tầng. Hợp đồng đổ vỡ khi Amazon cho thêm người bán đồ chơi khác, và hai bên ra toà.
Mua lại bằng vốn vay là gì?
Đây là cách mua một công ty mà phần lớn tiền mua đến từ khoản vay, và khoản nợ đó thường được chuyển sang cho chính công ty bị mua. Nếu công ty tạo đủ tiền để trả nợ, bên mua có lợi lớn; nếu không, khoản nợ làm công ty mất khả năng đầu tư và dễ đổ vỡ khi gặp khó.
Nợ có phải nguyên nhân duy nhất làm Toys"R"Us sụp đổ?
Không. Cạnh tranh từ Walmart, Target, Amazon và việc chậm xây kênh online cũng là nguyên nhân lớn. Mức độ quan trọng của khoản nợ còn tranh luận: các bên mua lại cho rằng ngành đồ chơi chuyên doanh vốn khó, nhiều nhà phân tích khác coi nợ là yếu tố quyết định.
Thương hiệu Toys"R"Us còn tồn tại không?
Có. Sau khi chuỗi tại Mỹ đóng cửa, thương hiệu được các công ty khác mua lại và đưa trở lại ở quy mô nhỏ, như quầy hàng trong cửa hàng bách hoá và kênh online. Một số thị trường nước ngoài vẫn có cửa hàng mang tên này do chủ sở hữu khác vận hành.
Cửa hàng nhỏ bán qua sàn thương mại điện tử nên lưu ý gì?
Nên giữ kênh liên lạc riêng với khách quen, không để toàn bộ doanh số phụ thuộc vào một sàn, và theo dõi chi phí sàn thường xuyên. Khi cân nhắc vay để mở rộng, tính trước tiền trả nợ hằng tháng trong kịch bản doanh số giảm, để vẫn còn tiền thay đổi khi cần.