Bạch Thái Bưởi (1874–1932) là một trong những doanh nhân Việt Nam đầu tiên dựng được doanh nghiệp vận tải thuỷ quy mô lớn dưới thời Pháp thuộc. Ông đi lên từ việc làm thư ký cho hãng buôn Pháp và nhận thầu cung cấp tà vẹt gỗ cho đường sắt, đến năm 1909 bắt đầu thuê tàu chạy tuyến đường sông, rồi trong khoảng mười năm có một đội tàu riêng và xưởng đóng tàu ở Hải Phòng.
Báo chí và người đương thời gọi ông là "chúa sông Bắc Kỳ". Nhưng câu chuyện của ông thường được kể bằng giọng ca ngợi, ít khi nói đến cách ông thật sự cạnh tranh, những khoản nợ và việc doanh nghiệp suy sụp sau khi ông mất. Bài này kể lại theo các tư liệu đã được giới sử học dẫn nhiều, ghi rõ chỗ các nguồn chênh nhau, và rút ra điều doanh nghiệp vận tải, dịch vụ nhỏ hôm nay vẫn dùng được.
Xuất phát điểm: làm thuê cho hãng Pháp và nhận thầu
Bạch Thái Bưởi là người làng ven Hà Nội, thuộc tỉnh Hà Đông khi đó (nay thuộc Hà Nội). Ông mồ côi cha sớm, sau được một gia đình khá giả nuôi ăn học. Thời trẻ, ông làm thư ký cho một hãng buôn của người Pháp, học tiếng Pháp và quan trọng hơn là học cách các hãng nước ngoài làm thầu, làm giấy tờ, giao dịch với chính quyền thuộc địa.
Đầu thế kỷ XX, người Pháp xây nhiều tuyến đường sắt ở Bắc Kỳ. Bạch Thái Bưởi nhận thầu cung cấp tà vẹt gỗ cho các công trình này. Theo các tư liệu, đây là nguồn vốn đầu tiên đáng kể của ông. Việc nhận thầu cho thấy hai năng lực mà về sau ông dùng lại trong vận tải: tổ chức được nguồn hàng lớn từ nhiều nơi về đúng hạn, và làm việc được với những hợp đồng, thủ tục của người Pháp.
Ông còn thử nhiều việc khác, có việc thành, có việc không. Các nguồn kể không thống nhất về chi tiết từng dự án, nên ở đây chỉ ghi nhận hướng chung: trước khi làm vận tải, ông đã có gần mười năm tích luỹ vốn và kinh nghiệm làm ăn với hệ thống thuộc địa. Ông không bước vào ngành tàu thuỷ với hai bàn tay trắng.
Các mốc chính theo tư liệu thường dẫn
Các năm dưới đây được nhiều sách và bài nghiên cứu nhắc lại; một số chi tiết cụ thể (số tàu, tên tuyến) khác nhau tuỳ nguồn:
- Đầu thế kỷ XX — Nhận thầu cung cấp tà vẹt cho đường sắt ở Bắc Kỳ.
- 1909 — Thuê tàu của một chủ tàu người Pháp để chạy tuyến đường sông, thường được nhắc là tuyến Hà Nội – Nam Định.
- Thập niên 1910 — Mua lại tàu, mở rộng tuyến; cạnh tranh gay gắt với chủ tàu người Pháp và người Hoa trên các tuyến sông Bắc Kỳ.
- Khoảng 1916–1917 — Lập xưởng sửa chữa và đóng tàu ở Cửa Cấm, Hải Phòng.
- Khoảng 1919–1920 — Hạ thuỷ tàu Bình Chuẩn, được coi là tàu biển cỡ lớn do người Việt tự đóng.
- Thập niên 1920 — Mở rộng sang khai mỏ than và tham gia báo chí; tham gia lập tờ Khai Hoá.
- 1932 — Ông mất ở Hải Phòng, giữa thời kỳ khủng hoảng kinh tế thế giới.
Cạnh tranh trên sông: giá vé, dịch vụ và lời kêu gọi đi tàu người Việt
Khi Bạch Thái Bưởi vào ngành, các tuyến sông Bắc Kỳ do chủ tàu người Pháp và người Hoa nắm. Theo các tư liệu, hai bên đã có những đợt hạ giá vé rất mạnh để giành khách, có lúc giá vé được đẩy xuống thấp đến mức gần như không có lãi. Một doanh nghiệp mới với vài chiếc tàu thuê khó trụ được trong cuộc đua giá ấy nếu chỉ dựa vào giá.
Bạch Thái Bưởi dùng thêm một thứ đối thủ không có: lòng tự tôn của khách người Việt. Ông kêu gọi người Việt đi tàu của người Việt, đặt tên tàu theo những nhân vật lịch sử Việt Nam như Lạc Long, Hồng Bàng, Đinh Tiên Hoàng, Trưng Trắc. Các tư liệu kể rằng tinh thần ấy được nhiều tầng lớp ủng hộ, kể cả có người quyên góp. Bên cạnh đó là những việc cụ thể hơn: chăm sóc khách trên tàu tốt hơn, sắp xếp lịch chạy tiện hơn. Một giai thoại kể ông cho phục vụ nước chè miễn phí trên tàu; chi tiết này lan truyền nhiều nhưng khó kiểm chứng, nên chỉ ghi nhận là giai thoại.
Bài học ở đây không phải "cứ kêu gọi dùng hàng Việt là thắng". Lời kêu gọi chỉ giữ khách khi dịch vụ đủ tốt; một con tàu bẩn, trễ giờ thì lòng tự tôn không giữ chân khách lâu. Bạch Thái Bưởi thắng vì kết hợp được cả hai, cộng với việc đã có vốn để chịu lỗ trong những đợt hạ giá.
Tự đóng tàu: rủi ro lớn nhất và cũng là niềm tự hào lớn nhất
Thay vì chỉ thuê và mua lại tàu cũ, Bạch Thái Bưởi lập xưởng ở Cửa Cấm, Hải Phòng, để sửa chữa rồi đóng tàu mới. Đây là bước đi tốn kém và rủi ro: cần thợ lành nghề, cần nguyên vật liệu nhập khẩu, cần thời gian dài trước khi có con tàu đầu tiên chạy được. Nhưng nó giúp ông không phụ thuộc vào việc người Pháp có chịu bán tàu hay không, và giảm chi phí sửa chữa cho cả đội tàu.
Con tàu Bình Chuẩn hạ thuỷ khoảng năm 1919–1920 được báo chí đương thời và người viết sử về sau coi là biểu tượng: một con tàu biển do người Việt đóng, thợ Việt làm. Cái tên "Bình Chuẩn" gợi đến chính sách bình ổn giá cả thời xưa, như một lời tuyên bố về vai trò của doanh nghiệp. Chi tiết kỹ thuật và các chuyến đi đầu của con tàu được các nguồn kể khác nhau, nên bài này không nêu số đo hay hành trình cụ thể.
Với doanh nghiệp nhỏ, câu hỏi tương tự là: khi nào nên tự làm khâu mà mình đang thuê người khác? Tự làm giảm phụ thuộc và có thể giảm chi phí dài hạn, nhưng khoá vốn và đòi hỏi tay nghề. Bạch Thái Bưởi làm khi đội tàu đã đủ lớn để xưởng có việc thường xuyên, không làm ngay từ đầu.
Những gì ít được kể: nợ, khủng hoảng và sự suy sụp
Các bài viết ca ngợi thường dừng ở thời cực thịnh. Thực tế, doanh nghiệp của Bạch Thái Bưởi mở rộng nhanh sang nhiều ngành: vận tải, đóng tàu, mỏ than, báo chí. Mở rộng nhanh đòi vốn lớn, và nhiều nguồn cho biết doanh nghiệp phải vay mượn đáng kể. Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới bắt đầu năm 1929 lan đến Đông Dương, giá cả, hàng hoá và nhu cầu vận chuyển đều giảm, các doanh nghiệp vay nhiều gặp khó.
Ông mất năm 1932, giữa giai đoạn khó khăn ấy. Sau khi ông mất, các tư liệu cho biết doanh nghiệp không giữ được quy mô cũ và dần suy sụp. Nguyên nhân cụ thể được kể không thống nhất, nhưng điểm chung là doanh nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào uy tín và khả năng điều hành của một người, trong khi gánh nợ lớn ở thời kỳ kinh tế xấu.
Kể phần này không làm nhỏ đi những gì ông đã làm trong hoàn cảnh doanh nghiệp người Việt bị chèn ép. Nó giúp người đọc thấy rằng ngay cả doanh nghiệp lớn nhất của người Việt thời ấy cũng chịu cùng những rủi ro quen thuộc: mở rộng bằng nợ, phụ thuộc vào người sáng lập, và không có lớp đệm khi kinh tế đi xuống.
Bạch Thái Bưởi làm gì, doanh nghiệp vận tải nhỏ hôm nay học được gì
Bảng dưới tách từng điều Bạch Thái Bưởi đã làm thành điều cốt lõi và cách áp dụng (ví dụ là giả định):
| Ông đã làm | Điều cốt lõi | Phiên bản cho nhà xe, đội ghe, dịch vụ nhỏ |
|---|---|---|
| Tích luỹ vốn, kinh nghiệm từ nhận thầu trước khi làm vận tải | Vào ngành khi đã có vốn và hiểu luật chơi | Chạy thuê cho người khác một thời gian trước khi mua xe riêng |
| Thuê tàu trước, mua sau | Bắt đầu nhẹ vốn | Thuê xe, thuê ghe chạy thử tuyến trước khi đầu tư |
| Kết hợp lời kêu gọi với dịch vụ tốt hơn | Cảm tình chỉ giữ khách khi dịch vụ xứng đáng | Xe sạch, đúng giờ, gọi điện báo khách trước khi đón |
| Tự lập xưởng sửa chữa khi đội tàu đủ lớn | Tự làm khâu thuê ngoài khi đủ quy mô | Nhà xe năm xe trở lên tính thử chi phí thuê thợ riêng so với gửi gara |
| Mở rộng nhanh bằng vay, gặp khủng hoảng | Nợ là rủi ro lớn nhất khi kinh tế xấu | Giữ tỷ lệ nợ ở mức trả được kể cả khi doanh thu giảm một phần ba |
Dòng cuối là dòng thường bị bỏ qua khi kể chuyện "vua tàu thuỷ", nhưng lại là dòng đáng nhớ nhất với người làm ăn bằng vốn vay ngân hàng hôm nay.
Đọc tư liệu về Bạch Thái Bưởi thế nào cho đúng
Tư liệu về các doanh nhân Việt đầu thế kỷ XX có hạn: báo chí đương thời, hồ sơ lưu trữ thời thuộc địa, hồi ức của người thân và các bài viết về sau. Nhiều chi tiết sinh động lan truyền trên mạng, như những câu nói cụ thể, những cuộc gặp gỡ, con số tàu chính xác, không có nguồn rõ ràng. Khi gặp, nên coi là giai thoại.
Những điều có thể tin ở mức cao là các mốc lớn được nhiều nguồn độc lập nhắc lại: ông làm thầu tà vẹt, bắt đầu làm vận tải thuỷ khoảng năm 1909, có đội tàu riêng và xưởng ở Hải Phòng, tàu Bình Chuẩn, và ông mất năm 1932. Ai muốn tìm hiểu sâu nên tìm các công trình nghiên cứu lịch sử kinh tế Việt Nam thời Pháp thuộc đã xuất bản, thay vì các bài viết truyền cảm hứng không dẫn nguồn.
Một cách kiểm nhanh: nếu một chi tiết chỉ xuất hiện trong các bài viết gần đây mà không bài nào ghi rõ lấy từ đâu, và các bài kể nó với câu chữ gần như giống hệt nhau, nhiều khả năng các bài chép của nhau từ một nguồn không rõ. Chi tiết như vậy không nên đưa vào bài thuyết trình hay tài liệu đào tạo nhân viên.
Câu hỏi thường gặp
Bạch Thái Bưởi là ai?
Bạch Thái Bưởi (1874–1932) là doanh nhân Việt Nam thời Pháp thuộc, nổi tiếng với doanh nghiệp vận tải đường thuỷ ở Bắc Kỳ, xưởng đóng tàu ở Hải Phòng và hoạt động khai mỏ, báo chí. Người đương thời gọi ông là "chúa sông Bắc Kỳ".
Bạch Thái Bưởi bắt đầu kinh doanh tàu thuỷ khi nào?
Theo các tư liệu thường dẫn, khoảng năm 1909 ông thuê tàu của một chủ tàu người Pháp để chạy tuyến đường sông, sau đó mua lại tàu và mở rộng tuyến trong thập niên 1910.
Tàu Bình Chuẩn là gì?
Bình Chuẩn là con tàu do xưởng của Bạch Thái Bưởi ở Hải Phòng đóng, hạ thuỷ khoảng năm 1919–1920, được coi là biểu tượng của khả năng tự đóng tàu của thợ Việt thời ấy. Chi tiết kỹ thuật được các nguồn kể khác nhau.
Vì sao doanh nghiệp của Bạch Thái Bưởi suy sụp?
Các tư liệu cho thấy doanh nghiệp mở rộng nhanh bằng vốn vay, gặp khủng hoảng kinh tế thế giới từ năm 1929, và phụ thuộc nhiều vào người sáng lập. Sau khi ông mất năm 1932, doanh nghiệp không giữ được quy mô cũ.
Câu "người Việt đi tàu Việt" có thật không?
Tinh thần kêu gọi người Việt đi tàu của người Việt được nhiều tư liệu ghi nhận, gắn với việc ông đặt tên tàu theo nhân vật lịch sử Việt Nam. Nguyên văn khẩu hiệu thì có nhiều cách kể, nên hiểu như tinh thần chung hơn là một câu chữ cố định.
Chủ nhà xe nhỏ học được gì từ Bạch Thái Bưởi?
Bắt đầu nhẹ vốn bằng thuê trước mua sau, giữ dịch vụ đủ tốt để cảm tình của khách có chỗ dựa, chỉ tự làm khâu sửa chữa khi đủ quy mô, và kiểm soát nợ để chịu được lúc kinh tế đi xuống.