Công ty Liên Thành được một nhóm thân sĩ ở Phan Thiết, thuộc tỉnh Bình Thuận khi đó (nay thuộc Lâm Đồng), lập năm 1906 để làm và buôn nước mắm. Lợi nhuận của công ty được dùng để hỗ trợ phong trào duy tân và nuôi trường Dục Thanh, ngôi trường mà năm 1910 thầy giáo trẻ Nguyễn Tất Thành từng dạy học.
Đây là một trong những ví dụ sớm nhất ở Việt Nam về doanh nghiệp được lập ra với mục tiêu vượt ngoài lợi nhuận, và dựa trên một sản phẩm rất đời thường của địa phương. Bài này kể lại theo các tư liệu đã được giới sử học và bảo tàng địa phương công bố, ghi rõ chỗ các nguồn chênh nhau, và rút ra bài học cho doanh nghiệp nhỏ muốn vừa làm ăn vừa phục vụ một mục tiêu chung.
Bối cảnh: phong trào duy tân và chủ trương "lập hội buôn"
Đầu thế kỷ XX, phong trào duy tân lan khắp ba miền, chủ trương mở mang dân trí, chấn hưng công thương để tự cường. Ở miền Bắc có Đông Kinh Nghĩa Thục; ở miền Trung, nhiều nhà nho tiến bộ lập hội buôn, mở trường học, khuyến khích nghề mới. Một ý tưởng chung là: muốn có tiền để mở trường, in sách, hỗ trợ phong trào lâu dài thì phải có nguồn thu tự làm ra, không thể chỉ trông vào quyên góp.
Phan Thiết khi ấy đã là vùng làm nước mắm nổi tiếng nhờ nguồn cá cơm dồi dào và nghề ủ chượp lâu đời. Một doanh nghiệp làm nước mắm ở đây có nguyên liệu tại chỗ, có thợ lành nghề, có sản phẩm mà người dân khắp nơi đều cần. Chọn nước mắm là chọn một ngành địa phương có lợi thế thật, không phải một ngành mới lạ.
Nước mắm: sản phẩm của thời gian và tay nghề
Để hiểu vì sao nước mắm là lựa chọn kinh doanh hợp lý, cần nhìn vào cách làm. Nước mắm truyền thống được làm từ cá, thường là cá cơm, trộn muối rồi ủ trong thùng gỗ hoặc bể lớn nhiều tháng, có nơi hơn một năm, cho đến khi cá phân giải thành nước. Chất lượng phụ thuộc vào cá tươi, tỷ lệ muối, cách đảo, cách giữ thùng, và tay nghề của người theo dõi chượp. Đó là sản phẩm của thời gian, không làm nhanh được.
Đặc điểm ấy tạo ra hai điều cho doanh nghiệp. Một là rào cản gia nhập: muốn làm nước mắm ngon cần nhà thùng, cần vốn để chờ nhiều tháng, cần người làm nghề lâu năm, nên không phải ai cũng chen vào được. Hai là vốn bị giữ lâu trong thùng chượp, nên doanh nghiệp cần nguồn tiền đủ dày. Một công ty góp vốn của nhiều người, như Liên Thành, hợp với yêu cầu ấy hơn một hộ làm nhỏ lẻ.
Ngày nay, các cơ sở nước mắm ở Phan Thiết, Phú Quốc, Cát Hải và nhiều vùng khác vẫn đối mặt với đúng hai điều này, cộng thêm cạnh tranh từ nước chấm công nghiệp giá rẻ. Câu chuyện một trăm năm trước của Liên Thành cho thấy lợi thế của nghề truyền thống chỉ thành lợi thế kinh doanh khi có vốn đủ dài và tổ chức đủ chặt.
Những người sáng lập và cách tổ chức
Các tư liệu thường nhắc đến những người sáng lập như Nguyễn Trọng Lội, Hồ Tá Bang, Nguyễn Quý Anh cùng một số thân sĩ khác ở Phan Thiết. Họ góp vốn theo hình thức công ty, chọn tên Liên Thành với ý liên kết để cùng thành công. Danh sách đầy đủ và vai trò của từng người được các nguồn kể khác nhau, nên bài này chỉ nêu những tên được nhắc thống nhất nhất.
Điểm đáng chú ý về tổ chức là việc góp vốn của nhiều người không cùng gia đình vào một doanh nghiệp, trong thời mà buôn bán của người Việt chủ yếu theo hộ. Đây chính là điều mà Lương Văn Can và các nhà duy tân phía Bắc cổ vũ: hợp vốn, hợp sức để làm ăn lớn hơn. Liên Thành là một ví dụ ý tưởng ấy được làm thật.
Công ty không chỉ làm nước mắm mà theo các tư liệu còn mở rộng sang buôn bán các mặt hàng khác và có cơ sở ở những nơi khác, trong đó có Sài Gòn. Quy mô cụ thể ở từng giai đoạn không có số liệu thống nhất để nêu.
Trường Dục Thanh: nơi lợi nhuận được dùng
Năm 1907, những người sáng lập Liên Thành lập trường Dục Thanh ở Phan Thiết, dạy chữ quốc ngữ, chữ Hán, chữ Pháp và các môn mới, theo tinh thần của phong trào duy tân. Trường được nuôi bằng lợi nhuận của công ty. Năm 1910, Nguyễn Tất Thành, khi ấy là một thanh niên trên đường vào Nam, đã dạy học ở trường một thời gian. Ngôi trường ngày nay là di tích, thuộc khu di tích tại Phan Thiết.
Mô hình doanh nghiệp nuôi trường học cho thấy một cách nghĩ rất hiện đại: tách nguồn thu bền vững (bán nước mắm) khỏi hoạt động không sinh lời nhưng quan trọng (giáo dục), và dùng cái trước để nuôi cái sau. Ngày nay người ta gọi gần giống như doanh nghiệp xã hội, nhưng những người sáng lập Liên Thành làm điều ấy từ hơn một thế kỷ trước, trong điều kiện bị chính quyền thuộc địa theo dõi.
Phong trào duy tân về sau bị đàn áp, nhiều người tham gia bị bắt, trường cũng chịu ảnh hưởng. Những chi tiết ấy thuộc phần lịch sử chính trị, có trong các công trình nghiên cứu chuyên sâu; bài này chỉ ghi nhận rằng gắn kinh doanh với mục tiêu xã hội trong hoàn cảnh ấy có cái giá không nhỏ.
Các mốc thường được nhắc
Theo các tư liệu và thông tin của khu di tích tại Phan Thiết:
- 1906 — Thành lập công ty Liên Thành ở Phan Thiết, làm và buôn nước mắm.
- 1907 — Lập trường Dục Thanh, nuôi bằng lợi nhuận của công ty.
- 1910 — Nguyễn Tất Thành dạy học ở trường Dục Thanh một thời gian.
- Các thập niên sau — Công ty tiếp tục hoạt động qua nhiều giai đoạn lịch sử, mở rộng buôn bán; chi tiết từng giai đoạn được các nguồn kể khác nhau.
Danh sách giữ ở những mốc có sự đồng thuận cao. Một doanh nghiệp tồn tại qua nhiều chế độ, nhiều lần đổi hình thức sở hữu thường có lịch sử phức tạp; người muốn tìm hiểu kỹ nên đọc tư liệu của bảo tàng và các công trình nghiên cứu địa phương.
Một điều nên lưu ý khi đọc các bài viết phổ thông: nhiều bài gộp lịch sử công ty, lịch sử trường học và lịch sử phong trào thành một mạch kể liền, khiến người đọc khó phân biệt đâu là hoạt động kinh doanh, đâu là hoạt động giáo dục. Khi rút bài học kinh doanh, nên tách riêng hai phần ấy.
Vì sao mô hình này đứng được lâu
Có thể thấy mấy lý do khiến Liên Thành trụ được qua nhiều biến động, dựa trên logic kinh doanh và bối cảnh. Thứ nhất, sản phẩm là thứ thiết yếu: nước mắm có trong bữa ăn hằng ngày, nhu cầu không mất đi khi kinh tế khó khăn. Thứ hai, lợi thế địa phương thật: nguyên liệu, khí hậu và tay nghề ủ chượp không dễ chép ở nơi khác. Thứ ba, có mục tiêu chung làm chất keo giữa những người góp vốn, giúp họ chịu được những năm làm ăn kém.
Lý do thứ ba đáng suy nghĩ nhất. Nhiều nhóm góp vốn làm ăn tan rã vì tranh chấp lợi nhuận khi kết quả không như kỳ vọng. Một mục tiêu chung rõ ràng, ở đây là nuôi trường và phục vụ phong trào, khiến các bên có lý do ở lại với nhau ngoài chuyện chia lời. Tất nhiên, mục tiêu chung không thay được sổ sách minh bạch; hai thứ phải đi cùng.
Liên Thành và bài học cho doanh nghiệp nhỏ có mục tiêu xã hội
Bảng dưới đặt từng đặc điểm của Liên Thành cạnh câu hỏi cho doanh nghiệp nhỏ hôm nay (ví dụ giả định):
| Đặc điểm của Liên Thành | Điều cốt lõi | Câu hỏi và ví dụ |
|---|---|---|
| Chọn nước mắm, ngành địa phương có lợi thế | Nguồn thu phải bền trước đã | Sản phẩm của mình có lợi thế thật ở địa phương không, hay chỉ đang theo trào lưu? |
| Nhiều người ngoài gia đình góp vốn | Hợp vốn cần luật chơi rõ | Đã có văn bản về phần vốn, chia lời, rút vốn chưa? |
| Lợi nhuận nuôi trường Dục Thanh | Tách nguồn thu khỏi hoạt động không sinh lời | Ví dụ giả định: một xưởng bánh trích một phần lãi mỗi quý cho học bổng trẻ em trong xã, ghi sổ riêng |
| Mục tiêu chung giữ người góp vốn ở lại | Mục tiêu và minh bạch đi cùng nhau | Báo cáo định kỳ cho người góp vốn cả tiền lời lẫn tiền dùng cho mục tiêu chung |
Bảng cố ý đặt "nguồn thu bền" lên đầu. Một doanh nghiệp muốn làm việc tốt mà không có nguồn thu ổn định thì sớm muộn sẽ phải dừng cả hai.
Điều không nên hiểu sai
Không nên hiểu câu chuyện Liên Thành theo kiểu "làm việc tốt thì kinh doanh sẽ tốt". Liên Thành đứng được trước hết vì bán một sản phẩm thiết yếu, có lợi thế địa phương thật, và có nhiều người góp vốn. Mục tiêu xã hội là điều làm nên ý nghĩa của công ty, nhưng không phải lý do khiến nước mắm bán được.
Cũng không nên coi mọi tư liệu phổ thông về công ty là chính xác từng chi tiết. Danh sách người sáng lập, năm mở chi nhánh, quy mô buôn bán được kể khác nhau tuỳ nguồn. Phần chắc chắn nhất là năm thành lập 1906, mục tiêu nuôi trường Dục Thanh, và việc trường được lập năm 1907. Bài học rút từ phần chắc chắn ấy đã đủ dùng.
Cuối cùng, không nên coi việc gắn kinh doanh với mục tiêu chung là chuyện dễ. Những người sáng lập Liên Thành phải làm điều đó dưới sự theo dõi của chính quyền thuộc địa, và nhiều người trong phong trào đã trả giá. Sự trân trọng dành cho họ nên đi kèm hiểu biết về cái giá ấy.
Câu hỏi thường gặp
Công ty Liên Thành thành lập năm nào?
Công ty Liên Thành được thành lập năm 1906 tại Phan Thiết, thuộc tỉnh Bình Thuận khi đó, nay thuộc Lâm Đồng. Công ty làm và buôn nước mắm, lợi nhuận dùng để hỗ trợ phong trào duy tân và nuôi trường Dục Thanh.
Ai sáng lập công ty Liên Thành?
Các tư liệu thường nhắc đến những thân sĩ ở Phan Thiết như Nguyễn Trọng Lội, Hồ Tá Bang, Nguyễn Quý Anh cùng một số người khác. Danh sách đầy đủ và vai trò từng người được các nguồn ghi khác nhau.
Trường Dục Thanh có liên quan gì đến Liên Thành?
Trường Dục Thanh được những người sáng lập Liên Thành lập năm 1907 và nuôi bằng lợi nhuận của công ty. Năm 1910, Nguyễn Tất Thành từng dạy học tại đây. Ngôi trường hiện là di tích ở Phan Thiết.
Vì sao Liên Thành chọn kinh doanh nước mắm?
Phan Thiết có nguồn cá cơm dồi dào, nghề ủ chượp lâu đời và thợ lành nghề, còn nước mắm là sản phẩm thiết yếu ai cũng cần. Đây là ngành địa phương có lợi thế thật, giúp công ty có nguồn thu ổn định.
Liên Thành có phải là doanh nghiệp xã hội không?
Khái niệm doanh nghiệp xã hội ra đời muộn hơn nhiều, nhưng cách Liên Thành dùng lợi nhuận kinh doanh để nuôi trường học và phục vụ mục tiêu chung có nhiều điểm giống. Nên coi đây là một tiền lệ sớm hơn là áp nguyên khái niệm hiện đại.
Doanh nghiệp nhỏ muốn làm việc tốt nên học gì từ Liên Thành?
Trước hết phải có nguồn thu bền từ một sản phẩm có lợi thế thật, sau đó mới dành phần lời cho mục tiêu chung, ghi sổ riêng và báo cáo minh bạch với người góp vốn. Mục tiêu chung giúp giữ người, nhưng không thay được sổ sách rõ ràng.