Năm 2006 Ford lỗ khoảng 12,7 tỷ USD, khoản lỗ lớn nhất trong lịch sử hãng. Tháng 12 năm 2006, ba tháng sau khi Alan Mulally từ Boeing sang làm tổng giám đốc, Ford vay khoảng 23 tỷ USD bằng cách thế chấp gần như mọi tài sản, kể cả nhà máy và nhãn hiệu hình bầu dục màu xanh. Khi khủng hoảng ô tô ập đến năm 2008–2009, GM và Chrysler phải nộp đơn phá sản và nhận cứu trợ của chính phủ Mỹ; Ford thì không, nhờ khoản tiền mặt đã vay trước.
Bài này kể lại các quyết định từ năm 2006 đến 2010 theo mốc công khai và theo cuốn "American Icon" của Bryce Hoffman, nói rõ cái giá với công nhân và nhà máy, phân biệt may mắn với tính toán, và rút ra bài học về chuẩn bị tiền mặt trước khi cần cho doanh nghiệp nhỏ Việt Nam.
Ford trước năm 2006
Đầu thế kỷ XXI, ba hãng ô tô lớn của Mỹ đều chịu sức ép từ các hãng Nhật và Hàn Quốc, chi phí lao động và phúc lợi hưu trí cao, và phụ thuộc lớn vào xe bán tải, xe thể thao đa dụng cỡ lớn. Khi giá xăng tăng giữa thập niên 2000, nhu cầu với các dòng xe lớn này giảm, trong khi các hãng Mỹ không có nhiều xe nhỏ cạnh tranh được.
Ford khi đó sở hữu nhiều thương hiệu cao cấp châu Âu mua lại trong thập niên 1990 và 2000: Jaguar, Land Rover, Volvo, Aston Martin, cùng một phần Mazda. Mỗi thương hiệu có hệ thống riêng, nền tảng riêng, khiến chi phí cao và việc quản lý phân tán. Bộ phận ở mỗi khu vực trên thế giới phát triển xe riêng cho thị trường mình, ít dùng chung linh kiện.
Ford còn gánh một khoản chi phí ít người ngoài ngành để ý: nghĩa vụ chăm sóc y tế và lương hưu cho hàng trăm nghìn người về hưu, cam kết từ những thập kỷ hãng đông công nhân nhất. Mỗi chiếc xe bán ra phải gánh một phần chi phí này, điều mà các hãng nước ngoài lập nhà máy ở Mỹ muộn hơn không phải chịu.
Đầu năm 2006, dưới thời chủ tịch kiêm tổng giám đốc Bill Ford, hãng công bố kế hoạch tái cơ cấu với việc đóng nhiều nhà máy và cắt hàng chục nghìn việc làm ở Bắc Mỹ. Cùng năm, Bill Ford quyết định tìm một tổng giám đốc từ bên ngoài.
Khoản vay năm 2006: quyết định gây tranh cãi khi đó
Alan Mulally, người từng lãnh đạo mảng máy bay thương mại của Boeing qua giai đoạn khó khăn sau năm 2001, nhận chức tổng giám đốc Ford tháng 9 năm 2006. Chỉ vài tháng sau, Ford thu xếp gói tài chính khoảng 23 tỷ USD, gồm khoản vay có bảo đảm bằng gần như toàn bộ tài sản ở Mỹ, cổ phần trong các công ty con, và cả nhãn hiệu Ford.
Thời điểm đó, thị trường tín dụng còn dễ dàng, và quyết định thế chấp cả biểu tượng hãng bị một số nhà bình luận coi là liều lĩnh, thậm chí là dấu hiệu tuyệt vọng. Lý lẽ của ban lãnh đạo, theo các lời kể về sau, là cần một khoản đệm đủ lớn để tài trợ kế hoạch tái cơ cấu nhiều năm và chống đỡ nếu kinh tế suy thoái.
Hai năm sau, khi thị trường tín dụng gần như đóng băng và doanh số ô tô Mỹ rơi mạnh, khoản tiền ấy trở thành lý do Ford không phải nộp đơn phá sản. Cần công bằng: không ai ở Ford năm 2006 dự đoán được chính xác quy mô khủng hoảng năm 2008. Đây là một phần tính toán thận trọng, một phần may mắn về thời điểm.
Một Ford và những buổi họp thứ Năm
Kế hoạch của Mulally thường được gọi là One Ford, tạm dịch "Một Ford": tập trung vào thương hiệu Ford, dùng chung nền tảng xe trên toàn cầu thay vì mỗi khu vực tự làm, làm đủ dải xe kể cả xe nhỏ tiết kiệm nhiên liệu, và cân sản lượng với nhu cầu thật thay vì sản xuất dư rồi giảm giá bán.
Theo sách của Bryce Hoffman, Mulally lập buổi họp đánh giá kế hoạch kinh doanh hằng tuần, mỗi lãnh đạo bộ phận phải báo cáo tình trạng các mục tiêu bằng mã màu: xanh là đúng kế hoạch, vàng là có vấn đề đang xử lý, đỏ là có vấn đề chưa có lời giải. Những tuần đầu, gần như mọi báo cáo đều xanh, dù công ty đang lỗ hàng tỷ USD.
Câu chuyện được kể nhiều là khi một lãnh đạo lần đầu báo đỏ về sự cố của một mẫu xe sắp ra mắt, Mulally vỗ tay và hỏi cả phòng ai có thể giúp, thay vì trách. Từ đó, các báo cáo đỏ và vàng mới xuất hiện. Đây là chuyện được kể lại bởi người trong cuộc qua một tác giả; chi tiết có thể được chau chuốt, nhưng nguyên tắc thì rõ: tổ chức chỉ sửa được vấn đề khi người ta dám báo vấn đề.
Các mốc chính
Dòng thời gian theo sự kiện đã công bố:
- Tháng 1 năm 2006: Ford công bố kế hoạch đóng nhiều nhà máy, cắt hàng chục nghìn việc làm ở Bắc Mỹ.
- Tháng 9 năm 2006: Alan Mulally làm tổng giám đốc.
- Tháng 12 năm 2006: thu xếp gói tài chính khoảng 23 tỷ USD, thế chấp gần như toàn bộ tài sản.
- Năm 2006: Ford lỗ khoảng 12,7 tỷ USD.
- 2007: bán Aston Martin; ký thoả thuận lao động mới với nghiệp đoàn công nhân ô tô, chuyển nghĩa vụ chăm sóc y tế người về hưu sang một quỹ riêng.
- 2008: bán Jaguar và Land Rover cho tập đoàn Tata của Ấn Độ.
- Cuối 2008 đến giữa 2009: khủng hoảng ô tô; Chrysler và GM nộp đơn phá sản năm 2009, nhận cứu trợ của chính phủ. Ford không nộp đơn phá sản và không nhận gói cứu trợ khẩn cấp như hai hãng kia.
- 2009: Ford có lãi trở lại.
- 2010: bán Volvo cho tập đoàn Geely của Trung Quốc; dừng thương hiệu Mercury.
Ford không hoàn toàn đứng ngoài các chương trình hỗ trợ: hãng có vay theo một chương trình cho vay ưu đãi của chính phủ để phát triển xe tiết kiệm nhiên liệu, chương trình mà nhiều hãng khác cũng tham gia. Điểm khác là Ford không phải phá sản và không phải nhận gói cứu trợ khẩn cấp để tồn tại.
Cái giá với công nhân và nhà máy
Kế hoạch tái cơ cấu từ năm 2006 đóng nhiều nhà máy lắp ráp và linh kiện ở Bắc Mỹ. Hàng chục nghìn công nhân nhận gói mua đứt hợp đồng hoặc nghỉ hưu sớm, nhiều người khác mất việc. Những thị trấn sống nhờ nhà máy Ford ở các bang vùng Trung Tây chịu tác động kéo dài.
Thoả thuận lao động năm 2007 và các điều chỉnh sau đó buộc công nhân chấp nhận những nhượng bộ: mức lương thấp hơn cho người mới vào, thay đổi phúc lợi. Nghiệp đoàn đồng ý vì sợ điều tồi tệ hơn. Khi Ford có lãi trở lại, các cuộc đàm phán sau này phần nào khôi phục quyền lợi, nhưng những năm khó khăn đã để lại hậu quả cho nhiều gia đình.
Bán các thương hiệu châu Âu cũng có cái giá: Ford bán Jaguar, Land Rover và Volvo với giá thấp hơn nhiều so với lúc mua. Những thương vụ này được coi là cần thiết để tập trung, nhưng chúng ghi nhận những khoản đầu tư không thành công trước đó.
Giai thoại và sự thật
Giai thoại phổ biến là "Ford không nhận một đồng nào của chính phủ". Như đã nói ở trên, Ford có vay theo chương trình cho vay ưu đãi phát triển xe tiết kiệm nhiên liệu. Điều chính xác hơn là Ford không phải phá sản và không phải nhận gói cứu trợ khẩn cấp để sống sót.
Giai thoại thứ hai là "Ford đứng ngoài và vui vì đối thủ gặp nạn". Thực tế, cuối năm 2008, lãnh đạo Ford ra điều trần trước Quốc hội Mỹ cùng lãnh đạo GM và Chrysler, ủng hộ việc hỗ trợ cho hai hãng kia. Lý do rất thực tế: ba hãng dùng chung nhiều nhà cung cấp linh kiện; nếu GM hoặc Chrysler sụp không kiểm soát, chuỗi cung ứng đổ vỡ có thể kéo Ford theo.
Giai thoại thứ ba là "một mình Mulally cứu Ford". Bill Ford là người khởi xướng tái cơ cấu từ đầu năm 2006 và chủ động tìm người ngoài thay mình; đội ngũ lãnh đạo các khu vực, kỹ sư và công nhân thực hiện kế hoạch. Mulally đem lại cách quản trị rõ ràng và kỷ luật, nhưng sự hồi phục, như mọi trường hợp khác, là việc của cả tổ chức.
Bài học cho doanh nghiệp nhỏ: chuẩn bị tiền mặt trước khi cần
Ví dụ giả định: một xưởng gỗ nội thất ở Bình Dương cũ (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh) đang có đơn ổn định, chủ xưởng phân vân có nên vay một hạn mức dự phòng khi chưa cần. Đối chiếu cách nghĩ của Ford năm 2006:
| Câu hỏi | Ford năm 2006 | Xưởng gỗ (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Khi nào nên thu xếp tiền dự phòng? | Khi tín dụng còn dễ, trước khủng hoảng | Khi đơn hàng đang ổn, ngân hàng sẵn lòng cấp hạn mức |
| Dùng tiền vay làm gì? | Tài trợ tái cơ cấu, chống đỡ suy thoái | Giữ làm đệm trả lương, nguyên liệu nếu mất đơn lớn |
| Cái giá của việc vay khi chưa cần? | Lãi vay, thế chấp tài sản, bị chê liều | Phí giữ hạn mức hoặc lãi trên khoản rút ra |
| Song song cần làm gì? | Cắt thương hiệu phụ, tập trung, báo vấn đề thật | Bớt mẫu mã ít đơn, theo dõi đơn hàng hằng tuần bằng mã màu đơn giản |
Vay khi chưa cần không phải lúc nào cũng đúng; nó tốn chi phí, và tiền vay có thể bị tiêu sai chỗ. Nhưng bài học của Ford là thời điểm: tiền dễ vay nhất khi mình không cần, và khó vay nhất khi mình cần gấp. Người chủ cần tự quyết mức đệm hợp lý với rủi ro ngành mình.
Câu hỏi thường gặp
Ford có nhận tiền cứu trợ năm 2009 không?
Ford không nộp đơn phá sản và không nhận gói cứu trợ khẩn cấp như GM và Chrysler. Tuy nhiên, Ford có vay theo một chương trình cho vay ưu đãi của chính phủ Mỹ dành cho phát triển xe tiết kiệm nhiên liệu, chương trình mà nhiều hãng khác cũng tham gia.
Ford thế chấp những gì năm 2006?
Gói tài chính khoảng 23 tỷ USD cuối năm 2006 được bảo đảm bằng gần như toàn bộ tài sản chính của Ford ở Mỹ, bao gồm nhà máy, cổ phần trong các công ty con và cả nhãn hiệu Ford với biểu tượng hình bầu dục. Khi Ford trả nợ và được nâng hạng tín nhiệm, các tài sản này được giải chấp.
Alan Mulally là ai?
Alan Mulally từng lãnh đạo mảng máy bay thương mại của Boeing trước khi làm tổng giám đốc Ford từ tháng 9 năm 2006 đến năm 2014. Ông được biết đến với kế hoạch One Ford và buổi họp đánh giá kế hoạch kinh doanh hằng tuần với báo cáo theo mã màu.
One Ford là gì?
One Ford là kế hoạch tập trung vào thương hiệu Ford, dùng chung nền tảng xe trên toàn cầu, làm đủ dải xe kể cả xe nhỏ tiết kiệm nhiên liệu, và cân sản lượng theo nhu cầu thật. Kế hoạch đi kèm việc bán các thương hiệu cao cấp châu Âu và dừng thương hiệu Mercury.
Ford vay trước khủng hoảng là nhờ tính toán hay may mắn?
Cả hai. Ban lãnh đạo vay để có tiền tái cơ cấu và chống đỡ khi kinh tế xấu đi, đó là tính toán thận trọng. Nhưng không ai dự đoán chính xác quy mô khủng hoảng năm 2008; việc vay đúng lúc tín dụng còn dễ là một phần may mắn về thời điểm.
Doanh nghiệp nhỏ có nên vay dự phòng khi chưa cần tiền?
Tuỳ ngành và mức rủi ro. Hạn mức tín dụng dự phòng có chi phí nhưng giúp chống đỡ khi mất đơn lớn hoặc khách chậm trả. Nếu vay, nên giữ tiền đúng mục đích dự phòng, không dùng để mở rộng vội. Cần tính rõ chi phí và tài sản thế chấp trước khi quyết.