Samsung bắt đầu ngày 1/3/1938 với Samsung Sanghoe, một cửa hàng buôn ở Daegu (khi đó bán đảo Triều Tiên dưới ách cai trị của Nhật), do Lee Byung-chul lập. Cửa hàng buôn cá khô, rau củ, hoa quả và làm mì sợi bán ra các vùng lân cận, kể cả sang Mãn Châu. Hơn ba mươi năm sau, năm 1969, Samsung Electronics mới ra đời, và đến năm 1983 tập đoàn mới đặt cược lớn vào chip nhớ.
Câu chuyện Samsung thường được kể bằng những con số khổng lồ, nhưng phần đáng học cho người kinh doanh nhỏ nằm ở đoạn đầu: một nhà buôn lần lượt chuyển từ buôn sang sản xuất hàng thiết yếu, từ hàng thiết yếu sang hàng công nghệ, mỗi bước chọn mặt hàng mà đất nước đang phải nhập. Bài chỉ bàn về doanh nghiệp và các quyết định kinh doanh đã được ghi nhận; không bàn về gia đình, quan hệ chính trị hay các vụ việc pháp lý.
Nghề gốc: buôn bán và chế biến nhỏ
Samsung Sanghoe là một doanh nghiệp buôn bán điển hình của thời đó: thu mua nông sản, cá khô trong nước, chế biến đơn giản, rồi bán ra các thị trường xa hơn. Tên Samsung nghĩa là “ba ngôi sao”, được tập đoàn giải thích là thể hiện mong muốn lớn, nhiều và bền. Theo các tiểu sử, người sáng lập trước đó đã thử một xưởng xay gạo và không thành; cửa hàng ở Daegu là lần làm lại.
Chiến tranh Triều Tiên 1950–1953 khiến doanh nghiệp mất phần lớn tài sản ở Seoul, nơi công ty đã chuyển đến. Sau đó, Lee Byung-chul làm lại từ hoạt động thương mại ở Busan rồi chuyển hướng: thay vì chỉ buôn hàng, ông dựng nhà máy sản xuất chính những mặt hàng mà Hàn Quốc khi đó phải nhập khẩu. Bước chuyển từ buôn sang làm là bước quan trọng nhất của giai đoạn đầu, dù ít được nhắc bằng chuyện chip nhớ về sau.
Cũng nên để ý cách doanh nghiệp làm lại sau chiến tranh: không bắt đầu bằng thứ to nhất, mà bằng việc buôn bán quay vòng nhanh để có tiền mặt trước, rồi mới đặt vốn vào nhà máy. Thứ tự “có dòng tiền trước, xây tài sản sau” này lặp lại ở nhiều doanh nghiệp đi lên từ đổ nát, và là điều một hộ kinh doanh mất trắng sau thiên tai hay dịch bệnh có thể nhận ra ngay. Các tiểu sử về Samsung đều đặt hoạt động thương mại ở Busan trước nhà máy đường năm 1953, đúng theo thứ tự đó.
Dòng thời gian những lần đổi nghề
Tên các công ty con và năm thành lập có trong lịch sử chính thức của tập đoàn:
- 1938: Samsung Sanghoe ở Daegu, buôn hàng khô, nông sản và làm mì.
- Cuối thập niên 1940 – 1951: lập công ty thương mại ở Seoul, rồi làm lại ở Busan sau khi chiến tranh nổ ra.
- 1953: Cheil Jedang, nhà máy đường. Đường khi đó phần lớn phải nhập.
- 1954: Cheil Industries, nhà máy dệt len, cũng là mặt hàng phải nhập.
- Thập niên 1950–1960: mở rộng sang bảo hiểm, bán lẻ và các ngành khác theo mô hình tập đoàn đa ngành.
- 1969: Samsung Electronics, ban đầu lắp ráp tivi đen trắng, hợp tác kỹ thuật với các hãng Nhật.
- 1974: mua cổ phần một công ty bán dẫn trong nước đang gặp khó, bước đầu vào ngành chip.
- 1983: công bố đầu tư vào chip nhớ DRAM; cuối năm đó làm được chip 64K DRAM.
- Đầu thập niên 1990: trở thành một trong những hãng chip nhớ hàng đầu thế giới.
Lần công bố năm 1983, khi người sáng lập tuyên bố quyết định làm chip nhớ, được nhắc nhiều trong sách về Samsung dưới tên “tuyên bố Tokyo”; nội dung chi tiết khác nhau tuỳ bản dịch, nên bài chỉ dẫn ý chính.
Quy luật chọn ngành: làm thứ đất nước đang phải nhập
Nhìn dòng thời gian, các lần đổi nghề thời đầu theo một quy luật khá rõ: chọn mặt hàng mà thị trường trong nước đang phải nhập khẩu, có nhu cầu chắc chắn, và nhà nước khi đó khuyến khích sản xuất thay thế nhập khẩu. Đường và vải len là hàng tiêu dùng thiết yếu; người bán đã biết khách cần bao nhiêu, giá nhập là bao nhiêu, vì trước đó họ đã buôn những mặt hàng tương tự.
Đây là lý do chuyển từ buôn sang sản xuất ít rủi ro hơn vẻ ngoài. Nhà buôn có lợi thế mà nhà sản xuất mới thường thiếu: họ biết kênh bán, biết giá, biết khách. Khi tự sản xuất, họ chỉ phải học thêm phần làm ra hàng, còn phần bán thì đã có. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam cũng đi đúng con đường này, từ nhập khẩu, phân phối một mặt hàng rồi tự sản xuất nó khi đã hiểu thị trường.
Cần nói thêm bối cảnh: mô hình tập đoàn đa ngành ở Hàn Quốc lớn lên trong môi trường có ưu đãi tín dụng, bảo hộ thị trường và quan hệ chặt giữa nhà nước với doanh nghiệp lớn. Những điều kiện đó không có sẵn cho một doanh nghiệp nhỏ hôm nay, nên không nên coi con đường của Samsung là công thức có thể chép.
Cú cược chip nhớ năm 1983
Bước sang bán dẫn là lần đổi nghề khác hẳn các lần trước. Chip nhớ đòi hỏi vốn rất lớn, công nghệ thay đổi nhanh, và các hãng Mỹ, Nhật đã đi trước nhiều năm. Các tài liệu kể rằng nhiều người, cả trong và ngoài tập đoàn, cho rằng Samsung không đủ sức. Năm 1983, người sáng lập khi đó đã ngoài bảy mươi tuổi công bố quyết định đầu tư, và Samsung làm được chip DRAM 64K cùng năm, chậm hơn các hãng hàng đầu vài năm.
Thị trường chip nhớ những năm sau đó lên xuống dữ dội; có giai đoạn giá chip rơi mạnh, nhiều hãng lỗ nặng. Samsung chịu lỗ một thời gian trước khi mảng này có lãi lớn. Thời cơ cũng quan trọng: căng thẳng thương mại Mỹ – Nhật về bán dẫn trong nửa cuối thập niên 1980 khiến các hãng Nhật bị ràng buộc, mở ra khoảng trống cho hãng mới. Thành công của Samsung trong chip là kết quả của quyết định táo bạo, khả năng chịu lỗ dài, và một phần hoàn cảnh quốc tế thuận lợi.
Mỗi lần đổi nghề dựa vào đâu
Đặt các lần đổi nghề cạnh nhau, có thể thấy mức rủi ro tăng dần theo thứ tự:
| Lần đổi | Dựa vào thứ đã có | Thứ phải học mới | Mức rủi ro |
|---|---|---|---|
| Buôn → sản xuất đường, len | Kênh bán, hiểu giá, hiểu khách | Vận hành nhà máy | Trung bình |
| Hàng tiêu dùng → điện tử lắp ráp | Vốn, kinh nghiệm quản lý nhà máy, kênh bán lẻ | Kỹ thuật điện tử, học qua hợp tác | Cao |
| Điện tử lắp ráp → chip nhớ | Vốn tập đoàn, khả năng chịu lỗ | Gần như toàn bộ công nghệ | Rất cao |
Lần rủi ro nhất chỉ được thực hiện khi tập đoàn đã có nhiều mảng khác để đỡ. Với doanh nghiệp nhỏ, điều đáng học không phải sự táo bạo của cú cược cuối, mà là thứ tự: bước an toàn trước, tích luỹ đủ rồi mới chọn bước rủi ro, và khi đặt cược lớn thì phải có nguồn khác nuôi mình trong những năm lỗ.
Chất lượng: bài học từ thập niên 1990
Trong nhiều năm, hàng điện tử Samsung bị coi là hàng rẻ, chất lượng trung bình, bán nhờ giá. Năm 1993, chủ tịch khi đó là Lee Kun-hee, con trai người sáng lập, triệu tập lãnh đạo tập đoàn ở Frankfurt và công bố chương trình “quản trị mới”, yêu cầu đặt chất lượng lên trên số lượng. Một câu trong bài nói, thường được trích là “thay đổi mọi thứ trừ vợ con”, được nhắc rất nhiều trong sách báo; nó cho thấy mức độ đổi mới mà ông muốn, dù cách dịch khác nhau đôi chút.
Năm 1995, theo nhiều tài liệu về Samsung, một lượng lớn điện thoại lỗi bị gom lại và đốt trước mặt công nhân ở nhà máy Gumi, như một cách nói rằng hàng lỗi không được phép ra khỏi cửa. Con số máy bị đốt thường được nêu khoảng 150.000 chiếc. Đây là sự kiện được tập đoàn kể lại nhiều lần như bước ngoặt văn hoá; mức độ tác động thực tế khó đo, nhưng sau thập niên 1990, vị thế chất lượng của hàng Samsung đổi khác rõ.
Bài học cho doanh nghiệp nhỏ không phải là đốt hàng, mà là: đến một lúc, tăng trưởng bằng giá rẻ chạm trần, và muốn đi tiếp phải trả giá để nâng chất lượng — giá đó tính bằng tiền, bằng hàng phải bỏ và bằng thói quen phải sửa.
Bài học cho doanh nghiệp buôn bán nhỏ ở Việt Nam
Nhà buôn có lợi thế khi chuyển sang sản xuất. Ví dụ giả định: một đại lý phân phối gia vị biết rõ sản phẩm nào bán chạy, giá nhập bao nhiêu, khách phàn nàn gì. Tự làm một dòng sản phẩm riêng, dù nhỏ, dựa trên hiểu biết đó ít rủi ro hơn một người mới vào ngành.
Chọn hàng khách đang phải mua từ nơi xa. Samsung chọn hàng đất nước phải nhập. Ở quy mô một tỉnh, một khu phố, câu hỏi tương tự là: khách ở đây đang phải đặt mua từ nơi khác thứ gì mà mình làm được tại chỗ?
Đừng chép cú cược lớn. Cú cược chip nhớ chỉ khả thi vì có cả một tập đoàn đỡ phía sau. Doanh nghiệp nhỏ đặt toàn bộ vốn vào một hướng mới là chọn khả năng mất tất cả.
Thất bại đầu tiên không phải dấu chấm hết, nhưng cũng đừng lãng mạn hoá. Người sáng lập từng thất bại với xưởng xay gạo trước khi mở cửa hàng ở Daegu. Nhưng những người thất bại rồi không làm lại được thì không ai viết tiểu sử. Câu chuyện người sống sót luôn đẹp hơn thống kê chung.
Câu hỏi thường gặp
Samsung được thành lập năm nào và ban đầu kinh doanh gì?
Samsung được Lee Byung-chul lập ngày 1/3/1938 tại Daegu với tên Samsung Sanghoe, ban đầu buôn cá khô, nông sản và làm mì sợi. Công ty chuyển dần sang sản xuất từ thập niên 1950 với đường và vải len.
Samsung bắt đầu làm điện tử khi nào?
Samsung Electronics được lập năm 1969, ban đầu lắp ráp tivi đen trắng và đồ điện gia dụng với hợp tác kỹ thuật từ các hãng Nhật. Mảng bán dẫn bắt đầu từ giữa thập niên 1970 và được đẩy mạnh từ năm 1983.
Tên Samsung có nghĩa là gì?
Samsung trong tiếng Hàn nghĩa là “ba ngôi sao”. Theo giải thích của tập đoàn, con số ba gợi sự lớn mạnh, đông đảo, còn ngôi sao gợi sự bền lâu và toả sáng.
Vì sao Samsung chọn đường và vải len sau chiến tranh?
Đó là những hàng tiêu dùng thiết yếu mà Hàn Quốc khi đó phải nhập khẩu, nhu cầu ổn định, và được nhà nước khuyến khích sản xuất trong nước. Kinh nghiệm buôn bán trước đó giúp công ty hiểu sẵn thị trường của chính những mặt hàng này.
Doanh nghiệp nhỏ có học được gì từ Samsung không?
Có, nhưng chủ yếu ở phần đầu câu chuyện: đi từ buôn bán sang tự sản xuất mặt hàng mình đã hiểu, và đổi nghề theo thứ tự từ ít rủi ro đến nhiều rủi ro. Các cú cược lớn của tập đoàn diễn ra trong điều kiện vốn và chính sách mà doanh nghiệp nhỏ không có.