Toyota bắt nguồn từ nghề làm máy dệt của Toyoda Sakichi, người được cấp bằng sáng chế khung cửi gỗ năm 1890 và làm ra máy dệt tự động Type G năm 1924. Con trai ông, Toyoda Kiichirō, lập một bộ phận ô tô ngay trong công ty máy dệt năm 1933; bộ phận này tách thành Toyota Motor năm 1937. Công ty máy dệt gốc vẫn tồn tại đến nay dưới tên Toyota Industries.
Đây là một ca đổi nghề hiếm có: công ty mẹ không chết mà sinh ra một công ty con lớn gấp nhiều lần mình, bằng tiền và kỹ năng của chính nghề cũ. Bài kể theo mốc, tách các chi tiết hay được thêm thắt, và rút ra điều doanh nghiệp gia đình Việt có thể học khi đời sau muốn làm nghề khác đời trước. Phương pháp sản xuất của Toyota có bài riêng ở các trang chuyên về quản trị sản xuất; ở đây chỉ nhắc khi cần cho câu chuyện.
Nghề gốc: con thợ mộc muốn khung cửi bớt cực
Sakichi sinh năm 1867 ở một làng thuộc tỉnh Shizuoka, cha làm thợ mộc. Vùng này có nghề dệt vải trong nhà, phụ nữ dệt bằng khung cửi tay. Các tiểu sử thường kể ông bắt đầu nghĩ cách cải tiến khung cửi khi thấy mẹ và người trong làng dệt vất vả; đây là lời kể quen thuộc trong tài liệu của tập đoàn, có thể đúng ở tinh thần nhưng đã được kể lại theo lối truyền thống.
Phần chắc chắn hơn là các bằng sáng chế. Năm 1890, ông được cấp bằng cho khung cửi gỗ dệt tay cải tiến. Năm 1896, ông làm ra máy dệt chạy bằng động lực đầu tiên của Nhật. Các thiết kế tiếp theo thêm cơ cấu khiến máy tự dừng khi sợi đứt, để một người thợ trông được nhiều máy mà vải không bị lỗi hàng loạt. Đích đến của chuỗi cải tiến này là máy dệt tự động Type G năm 1924, tự thay thoi mà không phải dừng máy. Năm 1926, công ty Toyoda Automatic Loom Works được lập để sản xuất loại máy này.
Tự dừng khi có lỗi: ý tưởng đi từ máy dệt sang nhà máy ô tô
Cơ cấu tự dừng khi đứt sợi gắn với một khái niệm tiếng Nhật là jidoka, thường dịch là “tự động hoá có trí tuệ con người”. Ý tưởng cốt lõi: máy không chỉ chạy, mà biết dừng khi có bất thường, để lỗi không lan ra cả tấm vải. Về sau, nguyên tắc này trở thành một trong hai trụ cột của hệ thống sản xuất Toyota, cùng với sản xuất đúng lúc. Công nhân trong nhà máy ô tô được quyền dừng dây chuyền khi thấy lỗi, một cách làm bắt nguồn trực tiếp từ chiếc máy dệt.
Điều đáng chú ý cho người làm kinh doanh là thứ được mang sang nghề mới không phải sản phẩm, mà là một cách nghĩ về chất lượng. Ô tô và máy dệt khác nhau hoàn toàn về kỹ thuật, khách hàng, kênh bán. Cái nối hai nghề là kinh nghiệm cơ khí chính xác, kỹ năng đúc và gia công kim loại, đội ngũ thợ máy quen làm việc với dung sai nhỏ, và thói quen không chấp nhận lỗi lặp lại. Những thứ đó không ghi trong sổ tài sản nhưng là vốn thật của cuộc đổi nghề.
Dòng thời gian từ máy dệt đến hãng xe
Các mốc dưới đây có trong lịch sử chính thức của tập đoàn và được nhiều sách về công nghiệp Nhật ghi lại:
- 1924: máy dệt tự động Type G.
- 1926: lập Toyoda Automatic Loom Works.
- 1929: bán quyền sản xuất máy dệt tự động cho hãng Platt Brothers của Anh. Khoản tiền này thường được nhắc là nguồn vốn quan trọng cho việc nghiên cứu ô tô; con số cụ thể có nhiều cách nêu nên bài không dẫn.
- 1930: Sakichi qua đời.
- 1933: Kiichirō lập bộ phận ô tô trong công ty máy dệt.
- 1935–1936: mẫu thử xe con A1 và xe tải G1 (1935), xe con Model AA bán ra năm 1936. Cùng giai đoạn, tên thương hiệu đổi từ Toyoda sang Toyota.
- 1937: bộ phận ô tô tách thành Toyota Motor Co., Ltd.
- 1950: khủng hoảng tài chính, đình công vì cắt giảm nhân sự; Kiichirō từ chức nhận trách nhiệm. Cùng năm, đơn hàng xe tải liên quan đến Chiến tranh Triều Tiên giúp công ty hồi lại.
Việc đổi Toyoda thành Toyota thường được giải thích bằng ba lý do: âm đọc trong trẻo hơn, cách viết bằng chữ katakana có tám nét, con số được coi là đẹp ở Nhật, và — theo một số tài liệu — để thương hiệu xe không gắn chặt với họ của gia đình.
Vì sao lại là ô tô, và vì sao vào thập niên 1930
Nhìn từ hôm nay, chuyện nhà làm máy dệt chuyển sang ô tô có vẻ là tầm nhìn xa. Nhìn từ thập niên 1930, nó còn là phản ứng trước những thay đổi rất cụ thể. Nghề dệt ở Nhật khi đó đã lớn, máy dệt Toyoda bán tốt, nhưng thị trường máy dệt có giới hạn: một nhà máy dệt mua máy rồi dùng nhiều năm. Ô tô thì khác, nhu cầu tăng theo đường sá, thành phố và quân đội. Phần lớn xe chạy ở Nhật khi đó do Ford và General Motors lắp ráp tại chỗ.
Năm 1936, Nhật ban hành luật về sản xuất ô tô, cấp phép cho một số hãng trong nước và hạn chế dần các hãng nước ngoài. Toyota là một trong những công ty được cấp phép, cùng với Nissan. Điều đó nghĩa là cuộc đổi nghề được nâng đỡ bởi chính sách nhà nước và nhu cầu xe tải quân sự trong những năm chiến tranh. Đây là phần bối cảnh mà câu chuyện “người con theo lời cha dặn” thường không nhắc.
Với người làm kinh doanh, chi tiết này nhắc rằng một quyết định đổi nghề thành công hiếm khi chỉ do người quyết định giỏi. Nó thường gặp đúng một làn gió từ chính sách, nhu cầu thị trường hay sự rút lui của đối thủ. Khi tính chuyện đổi nghề, câu hỏi “gió đang thổi về phía nào” cũng quan trọng như câu hỏi “mình giỏi gì”.
Ai trả tiền cho cuộc đổi nghề
Điểm khác biệt lớn của Toyota so với nhiều câu chuyện khởi nghiệp là ở đây nghề cũ trả tiền cho nghề mới. Bộ phận ô tô những năm đầu tiêu tiền rất nhiều: nhập máy, mua xe nước ngoài về tháo ra học, đúc thử khối động cơ hỏng hết lần này đến lần khác. Tiền đến từ lợi nhuận máy dệt và khoản bán bản quyền sang Anh. Không phải ai trong công ty cũng đồng tình; các tài liệu kể rằng có ý kiến trong ban lãnh đạo cho rằng làm ô tô là quá liều, khi thị trường xe ở Nhật lúc đó phần lớn do các hãng Mỹ lắp ráp tại chỗ nắm giữ.
Theo lời kể phổ biến trong tài liệu của tập đoàn, Sakichi trước khi mất đã khuyến khích con trai theo đuổi ô tô, với ý mỗi người nên làm một việc lớn bằng nghề của mình. Lời dặn này được nhắc lại rất nhiều, và nên coi là phần truyền thống gia đình hơn là một văn bản. Điều có thể kiểm là Kiichirō đã nghiên cứu động cơ nhỏ từ trước khi lập bộ phận ô tô, tức việc chuyển nghề có chuẩn bị nhiều năm, không phải một quyết định trong một đêm.
Cái giá đến muộn. Năm 1950, sau chiến tranh, thiếu tiền, tồn kho xe, ngân hàng yêu cầu cắt giảm. Công ty buộc phải cho nhiều người nghỉ việc, công nhân đình công kéo dài, và người dựng nên mảng ô tô phải rời ghế. Ông mất năm 1952, trước khi công ty bước vào thời kỳ lớn mạnh.
Hai công ty, một gia đình: nhìn lại sau gần một thế kỷ
Điều hiếm thấy ở trường hợp này là nghề gốc không bị thay thế mà tiếp tục sống cạnh nghề mới:
| Tiêu chí | Công ty máy dệt gốc (nay là Toyota Industries) | Toyota Motor |
|---|---|---|
| Năm lập | 1926 | 1937 (tách từ bộ phận ô tô lập năm 1933) |
| Sản phẩm chính | Máy dệt, xe nâng, máy nén khí cho điều hoà ô tô, linh kiện và nhiều mảng khác | Ô tô các loại |
| Vị trí của máy dệt | Vẫn sản xuất máy dệt dù không còn là mảng lớn nhất | Không làm máy dệt |
| Quan hệ giữa hai bên | Quan hệ sở hữu đan xen qua nhiều thập kỷ | Lớn hơn công ty gốc nhiều lần |
Nhà Toyoda không bắt công ty máy dệt “biến thành” công ty ô tô. Họ để nghề mới mọc ra thành một pháp nhân riêng khi đã đủ lớn, còn nghề cũ tiếp tục làm việc của nó. Nhờ vậy, nếu ô tô thất bại, máy dệt vẫn còn; khi ô tô thành công, nó không bị trói vào cách vận hành của nhà máy dệt.
Bài học cho gia đình làm nghề ở Việt Nam khi đời sau muốn làm khác
Đời sau muốn đổi nghề không nhất thiết là bỏ nghề nhà. Kiichirō dùng chính kỹ năng cơ khí của xưởng máy dệt để làm ô tô. Ví dụ giả định: con của chủ một xưởng sửa máy nông nghiệp muốn làm linh kiện cho máy công nghiệp — đó là nghề mới mọc ra từ nghề cũ.
Tách nghề mới thành một đơn vị riêng khi đủ lớn. Sổ sách riêng, người phụ trách riêng, để biết nghề mới lời lỗ thật thế nào và để nghề cũ không bị kéo theo nếu nghề mới hỏng.
Chuẩn bị nhiều năm, không đổi theo cảm hứng. Toyota mất khoảng một thập kỷ từ lúc nghiên cứu động cơ đến lúc có công ty ô tô riêng, và tiền đến từ nghề cũ đang có lãi.
Giữ một nguyên tắc chất lượng chung. Thứ nối máy dệt với ô tô là ý “thấy lỗi thì dừng, đừng để lỗi lan”. Một nguyên tắc như vậy mang theo được qua mọi mặt hàng.
Chuẩn bị cho ngày khó. Năm 1950 cho thấy ngay công ty có nền tảng tốt vẫn có thể gần sập vì tồn kho và nợ. Nghề mới cần một khoản dự phòng riêng, không rút hết từ quỹ của nghề cũ.
Câu hỏi thường gặp
Toyota ban đầu làm gì?
Tiền thân của Toyota là công ty máy dệt Toyoda Automatic Loom Works, lập năm 1926 để sản xuất máy dệt tự động do Toyoda Sakichi phát minh. Bộ phận ô tô được lập trong công ty này năm 1933 và tách riêng năm 1937.
Vì sao tên hãng là Toyota mà không phải Toyoda?
Tên được đổi khoảng năm 1936 khi chọn thương hiệu cho xe. Các giải thích thường gặp là âm Toyota dễ nghe hơn, cách viết bằng chữ katakana có tám nét được coi là con số đẹp, và tách thương hiệu khỏi họ gia đình.
Jidoka có liên quan gì đến máy dệt?
Jidoka bắt nguồn từ cơ cấu khiến máy dệt của Toyoda Sakichi tự dừng khi sợi đứt, để lỗi không lan ra cả tấm vải. Nguyên tắc này được đưa sang nhà máy ô tô thành quyền dừng dây chuyền khi phát hiện lỗi.
Công ty máy dệt của nhà Toyoda còn tồn tại không?
Còn, dưới tên Toyota Industries. Công ty vẫn làm máy dệt và phát triển thêm nhiều mảng khác như xe nâng, máy nén khí cho điều hoà ô tô. Đây là một trong những trường hợp hiếm mà nghề gốc tiếp tục sống cạnh nghề mới.
Toyota từng suýt phá sản không?
Năm 1950, Toyota rơi vào khủng hoảng tài chính, phải cắt giảm nhân sự và trải qua đợt đình công lớn; Toyoda Kiichirō từ chức. Đơn hàng xe tải liên quan đến Chiến tranh Triều Tiên cùng năm giúp công ty hồi phục.