Michelin bắt đầu năm 1889 khi hai anh em André và Édouard Michelin nhận lại xưởng cao su đang khó khăn của gia đình ở Clermont-Ferrand, Pháp. Từ chiếc lốp xe đạp tháo lắp được năm 1891 đến lốp bố kiểu radial được cấp bằng sáng chế năm 1946, công ty gần như chỉ làm một nghề: lốp xe. Đến nay, Michelin vẫn đặt trụ sở ở chính thành phố đó.
Khác với Nintendo hay Nokia, Michelin không đổi nghề. Cách sống lâu của họ là đổi liên tục bên trong một nghề hẹp: lốp cho xe đạp, rồi ô tô, máy bay, xe tải, máy nông nghiệp, và làm cho người ta đi xa hơn để mòn lốp nhanh hơn. Cuốn sách hướng dẫn nổi tiếng là chuyện tiếp thị đã có bài riêng; bài này đi vào công nghệ, cấu trúc sở hữu và lần công ty bước ra ngoài nghề.
Chiếc lốp tháo được và cuộc đua năm 1891
Cuối thập niên 1880, lốp hơi cho xe đạp đã xuất hiện nhưng được dán chặt vào vành; thủng lốp là phải mang đi sửa hàng giờ. Câu chuyện công ty thường kể là một người đi xe đạp ghé xưởng nhờ sửa lốp, và việc tháo, vá, chờ keo khô mất gần cả ngày. Từ đó anh em Michelin làm loại lốp có thể tháo khỏi vành và thay trong thời gian ngắn, được cấp bằng sáng chế năm 1891. Chi tiết người khách ghé xưởng là lời kể của công ty; bằng sáng chế và sản phẩm thì có thật.
Họ không chỉ làm ra lốp mà đưa nó vào chỗ đông người nhìn thấy nhất: cuộc đua xe đạp Paris – Brest – Paris năm 1891. Tay đua Charles Terront dùng lốp Michelin và về nhất. Chiến thắng ấy chứng minh lốp tháo được không chỉ tiện mà còn nhanh, vì thủng giữa đường không còn là dấu chấm hết. Năm 1895, anh em Michelin chạy một chiếc ô tô lắp lốp hơi trong cuộc đua Paris – Bordeaux – Paris để chứng minh lốp hơi dùng được cho ô tô; xe thủng lốp nhiều lần, nhưng ý tưởng được giới chơi xe chú ý.
Những lần đi trước trong cùng một nghề
Phần lớn tuổi thọ của Michelin đến từ việc liên tục làm ra loại lốp mới cho nhu cầu mới, thay vì tìm ngành khác:
- 1891: lốp xe đạp tháo được.
- Từ 1895: lốp hơi cho ô tô, khi ô tô còn là món đồ mới lạ.
- Đầu thế kỷ XX: mở rộng sản xuất ra ngoài nước Pháp, trong đó có một nhà máy ở Mỹ, về sau đóng cửa trong thời Đại suy thoái.
- Thập niên 1930: thử lốp cao su cho toa xe chạy trên ray, gọi là Micheline, mở rộng hiểu biết về lốp chịu tải nặng.
- 1946: bằng sáng chế lốp radial, loại lốp có lớp bố chạy vuông góc với chiều lăn, bán ra năm 1949 với tên Michelin X. Lốp radial bền hơn, ít hao nhiên liệu hơn lốp bố chéo, và sau vài thập kỷ trở thành chuẩn chung của ngành.
- Nửa sau thế kỷ XX: lốp máy bay, lốp xe tải, lốp máy nông nghiệp, lốp xe công trình — cùng một nghề, khác khách hàng.
Lốp radial là ví dụ rõ nhất. Nhiều hãng lốp Mỹ chậm chuyển sang radial trong thập niên 1960–1970 vì đã đầu tư lớn cho dây chuyền bố chéo. Michelin, đi trước nhiều năm, giành được thị phần ở thị trường mà trước đó họ chỉ là kẻ đến sau.
Bibendum, sách hướng dẫn và cách bán một thứ ít ai nghĩ tới
Lốp xe là món hàng ít ai muốn nghĩ tới cho đến khi nó hỏng. Michelin xử lý chuyện này bằng hai cách nổi tiếng. Thứ nhất là nhân vật Bibendum, người làm bằng chồng lốp, do hoạ sĩ ký tên O’Galop vẽ từ năm 1898. Nhân vật này giúp thương hiệu dễ nhớ trong khi lốp của các hãng trông gần như giống nhau. Thứ hai là cuốn sách hướng dẫn cho người lái xe, ra đời năm 1900, chỉ chỗ đổ xăng, sửa xe, ăn nghỉ — để người ta lái xa hơn, mòn lốp nhiều hơn.
Cả hai đều phục vụ một nghề duy nhất. Michelin không dùng sách hướng dẫn để mở chuỗi nhà hàng hay khách sạn; họ dùng nó để tăng nhu cầu cho chính sản phẩm của mình. Đó là kiểu mở rộng “quanh” nghề, không “ra khỏi” nghề. Với một doanh nghiệp nhỏ, đây là phân biệt hữu ích: hoạt động phụ nào làm khách cần sản phẩm chính nhiều hơn thì đáng làm; hoạt động phụ nào chỉ là một nghề mới đội lốt thì cần cân nhắc như một khoản đầu tư riêng.
Lần bước ra ngoài nghề: Citroën
Giữa thập niên 1930, hãng ô tô Citroën lâm vào khủng hoảng tài chính sau khi đầu tư lớn cho mẫu xe dẫn động cầu trước. Michelin, một chủ nợ lớn vì là nhà cung cấp lốp, đứng ra tiếp quản. Michelin giữ quyền kiểm soát Citroën khoảng bốn mươi năm, đến giữa thập niên 1970 thì chuyển Citroën sang cho Peugeot trong quá trình hình thành tập đoàn PSA.
Thời Michelin làm chủ, Citroën ra đời những mẫu xe nổi tiếng như 2CV và DS, và đương nhiên là khách hàng lớn cho lốp Michelin, kể cả lốp radial. Nhưng làm ô tô là nghề khác hẳn làm lốp: vốn lớn hơn, chu kỳ sản phẩm dài, cạnh tranh khắc nghiệt. Đến thập niên 1970, khi Citroën lại gặp khó sau những khoản đầu tư lớn và cú sốc dầu mỏ, Michelin chọn rút ra.
Câu chuyện Citroën cho thấy ngay một doanh nghiệp kỷ luật cũng có lúc sở hữu một nghề khác, thường vì hoàn cảnh — ở đây là một khoản nợ không đòi được — chứ không do chủ đích. Quyết định quay về nghề chính là một phần lý do họ còn đứng vững.
Một công ty gắn với một thành phố, và cái giá của việc đó
Michelin lớn lên cùng Clermont-Ferrand. Từ đầu thế kỷ XX, công ty xây nhà ở cho công nhân, trường học, cơ sở y tế, cửa hàng và sân thể thao quanh các nhà máy, theo mô hình mà sử học gọi là chủ nghĩa gia trưởng của doanh nghiệp. Cách làm này giúp giữ thợ lành nghề qua nhiều thế hệ, tạo một lực lượng lao động gắn bó và hiểu sản phẩm. Nó cũng khiến công ty có sức ảnh hưởng rất lớn lên đời sống của cả một thành phố.
Chính sự gắn bó đó làm những lần thay đổi trở nên đau. Từ cuối thế kỷ XX, khi sản xuất chuyển dần sang các nước có chi phí thấp hơn, Michelin nhiều lần công bố cắt giảm việc làm ở châu Âu. Năm 1999, việc công ty công bố cắt giảm hàng nghìn vị trí cùng lúc với kết quả kinh doanh tăng đã gây tranh cãi lớn ở Pháp. Những lần đóng cửa nhà máy về sau tiếp tục là chủ đề căng thẳng với công đoàn và địa phương.
Bài học ở đây không có đáp án dễ. Một doanh nghiệp gia đình gắn bó với địa phương có lợi thế giữ người và giữ tay nghề; nhưng khi thị trường đổi, chính sự gắn bó khiến mỗi quyết định thu hẹp đều phải trả giá về lòng tin. Với tiệm nhỏ, điều tương tự xảy ra khi phải cho thợ lâu năm nghỉ việc: cách nói và cách hỗ trợ quan trọng gần ngang với quyết định.
Cấu trúc sở hữu: người điều hành chịu trách nhiệm vô hạn
Một điểm ít người biết về Michelin là hình thức pháp lý. Công ty mẹ là công ty hợp danh cổ phần theo luật Pháp: cổ đông góp vốn chỉ chịu trách nhiệm trong phần vốn góp, còn các thành viên điều hành chịu trách nhiệm vô hạn bằng tài sản riêng. Cấu trúc này khiến công ty khó bị thâu tóm và buộc người điều hành thận trọng:
| Đặc điểm | Tác dụng với tuổi thọ | Mặt trái |
|---|---|---|
| Người điều hành chịu trách nhiệm vô hạn | Ít động cơ chạy theo rủi ro lớn để lấy thành tích ngắn hạn | Khó tìm người chịu nhận vị trí điều hành |
| Khó bị mua lại thù địch | Giữ được định hướng dài hạn, đầu tư công nghệ nhiều năm | Cổ đông bên ngoài ít tiếng nói hơn |
| Gia đình sáng lập dẫn dắt qua nhiều thế hệ | Nhất quán trong văn hoá kỹ thuật, trụ sở gắn với địa phương | Phụ thuộc vào việc gia đình còn người phù hợp |
Từ thập niên 2010, người đứng đầu Michelin không còn thuộc gia đình sáng lập, nhưng cấu trúc hợp danh vẫn được giữ. Ở Việt Nam, loại hình công ty hợp danh cũng có thành viên chịu trách nhiệm vô hạn, nhưng khác nhiều về chi tiết; muốn áp dụng cần hỏi người làm luật doanh nghiệp. Điều đáng học là nguyên lý: người quyết định rủi ro nên là người gánh hậu quả của rủi ro.
Áp vào doanh nghiệp nhỏ Việt Nam
Michelin là ví dụ cho kiểu sống lâu không cần đổi nghề. Với một tiệm hay xưởng nhỏ, điều đó gợi ra mấy câu hỏi cụ thể:
- Nghề của mình còn những khách hàng mới nào chưa phục vụ? Michelin đi từ xe đạp sang ô tô, máy bay, máy nông nghiệp. Ví dụ giả định: một xưởng may đồng phục học sinh có thể làm đồng phục cho nhà hàng, phòng khám — cùng nghề, khác khách.
- Có cách nào giúp khách dùng sản phẩm nhiều hơn mà vẫn thật sự có ích cho họ? Sách hướng dẫn của Michelin giúp người lái xe thật, và nhờ đó tăng nhu cầu lốp.
- Cải tiến nào trong nghề mà đối thủ đang ngại làm vì tiếc khoản đầu tư cũ? Lốp radial thắng một phần vì đối thủ không muốn bỏ dây chuyền bố chéo.
- Mình có đang vô tình sở hữu một nghề khác? Như Citroën với Michelin, một khoản nợ không đòi được, một mảng phụ phình to có thể biến chủ tiệm thành chủ một nghề mình không rành. Biết lúc nào rút ra cũng là một kỹ năng.
Câu hỏi thường gặp
Michelin được thành lập khi nào?
Công ty Michelin được thành lập năm 1889 khi anh em André và Édouard Michelin tiếp quản xưởng cao su của gia đình ở Clermont-Ferrand. Năm 1891 họ được cấp bằng sáng chế lốp xe đạp tháo lắp được, sản phẩm đưa công ty lên.
Lốp radial của Michelin ra đời khi nào?
Michelin được cấp bằng sáng chế lốp radial năm 1946 và bán ra năm 1949 dưới tên Michelin X. Lốp radial dần trở thành chuẩn của ngành ô tô trong các thập kỷ sau nhờ bền và hao nhiên liệu thấp hơn lốp bố chéo.
Michelin từng sở hữu Citroën không?
Có. Michelin tiếp quản Citroën giữa thập niên 1930 khi hãng xe này gặp khủng hoảng tài chính, và giữ quyền kiểm soát đến giữa thập niên 1970, khi Citroën được chuyển sang Peugeot.
Bibendum là gì?
Bibendum là nhân vật biểu tượng của Michelin, hình người làm bằng các vòng lốp, do hoạ sĩ ký tên O’Galop vẽ năm 1898. Đây là một trong những nhân vật thương hiệu lâu đời nhất vẫn còn được dùng đến nay.
Vì sao Michelin không đổi sang ngành khác như Nokia hay Nintendo?
Lốp xe là nghề có nhu cầu tự lặp lại vì lốp mòn và phải thay, đồng thời liên tục có loại phương tiện mới cần lốp. Michelin tìm tăng trưởng bằng công nghệ lốp mới và khách hàng mới trong cùng nghề, thay vì nhảy ngành.