Ngày Doanh nhân Việt Nam là ngày 13/10 hằng năm. Mốc này bắt nguồn từ bức thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi giới công thương ngày 13/10/1945, và được Thủ tướng Chính phủ quyết định chọn làm Ngày Doanh nhân Việt Nam vào năm 2004. Bức thư kêu gọi giới công thương góp sức xây dựng nền kinh tế, coi việc làm ăn của họ gắn với việc chung của đất nước.
Bài này kể lại bối cảnh của bức thư, lý do chọn ngày, và đặt nó cạnh những mốc pháp lý quan trọng của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam từ thời Đổi mới, những mốc trực tiếp ảnh hưởng đến việc mở cửa hàng, lập công ty của hàng triệu người. Phần cuối là vài câu hỏi để chủ doanh nghiệp nhỏ dùng ngày này cho việc của mình, thay vì chỉ là một ngày gửi lời chúc.
Bối cảnh mùa thu năm 1945
Tháng 9 và tháng 10/1945, chính quyền mới vừa thành lập đối mặt với ngân khố gần như trống, nạn đói vừa qua ở miền Bắc, và nhiều khó khăn chồng chất. Trước đó một tháng, Tuần lễ Vàng (17–24/9/1945) đã huy động người dân, trong đó có nhiều nhà buôn, nhà công nghiệp, đóng góp vàng và tài sản. Những tên tuổi như Trịnh Văn Bô ở Hà Nội, Nguyễn Sơn Hà ở Hải Phòng được nhắc đến nhiều trong giai đoạn này.
Trong bối cảnh ấy, ngày 13/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho giới công thương. Bức thư nêu rằng trong khi các giới khác ra sức đấu tranh cho độc lập, giới công thương phải hoạt động để xây dựng một nền kinh tế và tài chính vững vàng và thịnh vượng, và chính phủ sẽ giúp đỡ giới công thương trong công cuộc ấy. Ý chung của bức thư là việc nước và việc nhà đi đôi với nhau: kinh doanh có lợi cho bản thân cũng là đóng góp cho đất nước.
Văn bản đầy đủ của bức thư được in trong các tuyển tập đã xuất bản chính thức. Người muốn trích dẫn nên dùng nguyên văn từ các tuyển tập ấy thay vì các bản chép lại trên mạng, vốn có thể sai lệch câu chữ.
Từ bức thư đến Ngày Doanh nhân năm 2004
Gần sáu mươi năm sau bức thư, năm 2004, Thủ tướng Chính phủ ra quyết định lấy ngày 13/10 hằng năm làm Ngày Doanh nhân Việt Nam. Thời điểm ấy, khu vực doanh nghiệp tư nhân đã lớn mạnh nhanh sau khi Luật Doanh nghiệp năm 1999 có hiệu lực, và việc có một ngày riêng là sự ghi nhận chính thức vai trò của đội ngũ doanh nhân trong nền kinh tế.
Lựa chọn ngày 13/10 nối hai thời kỳ: giới công thương thời 1945, phần lớn là những nhà buôn, chủ xưởng nhỏ, và giới doanh nhân thời mở cửa, từ chủ hộ kinh doanh đến người điều hành tập đoàn lớn. Cách chọn ngày như vậy nhấn mạnh tính liên tục: doanh nhân không phải khái niệm mới, mà là sự tiếp nối một truyền thống làm ăn đã có từ lâu.
Hằng năm vào dịp này, các hiệp hội doanh nghiệp, phòng thương mại và chính quyền các địa phương thường tổ chức gặp mặt, tôn vinh, đối thoại với doanh nghiệp. Với doanh nghiệp nhỏ, đây cũng là dịp tham gia các buổi đối thoại để nêu khó khăn về thủ tục, thuế, mặt bằng.
Các mốc pháp lý của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam
Từ Đổi mới, khung pháp lý cho doanh nghiệp tư nhân thay đổi qua các mốc lớn sau. Nội dung chi tiết của từng luật nên tra văn bản gốc trên cổng văn bản pháp luật chính thức:
- 1986 — Bắt đầu công cuộc Đổi mới, chuyển sang nền kinh tế nhiều thành phần, thừa nhận kinh tế tư nhân.
- 1990 — Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân được ban hành, lần đầu tạo khung pháp lý riêng cho công ty tư nhân.
- 1999 — Luật Doanh nghiệp được thông qua (hiệu lực từ năm 2000), đơn giản hoá mạnh việc đăng ký thành lập; số doanh nghiệp mới tăng rất nhanh trong những năm sau.
- 2004 — Ngày 13/10 được chọn làm Ngày Doanh nhân Việt Nam.
- 2005 — Luật Doanh nghiệp mới áp dụng chung cho doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế.
- 2014 và 2020 — Luật Doanh nghiệp tiếp tục được sửa đổi, thay thế, điều chỉnh nhiều quy định về thành lập, quản trị.
Danh sách chỉ nêu năm và hướng thay đổi chung. Các quy định cụ thể như vốn, thủ tục, thời hạn đã thay đổi nhiều lần và có thể còn thay đổi; khi lập doanh nghiệp, nên kiểm tra quy định hiện hành tại cơ quan đăng ký kinh doanh hoặc Cổng Dịch vụ công quốc gia, và hỏi người có chuyên môn.
Luật Doanh nghiệp 1999: mốc đổi đời cho người mở công ty
Trong các mốc trên, nhiều nhà nghiên cứu và chính doanh nhân coi Luật Doanh nghiệp năm 1999 là bước ngoặt. Trước đó, thành lập doanh nghiệp tư nhân đòi nhiều loại giấy phép, nhiều bước xin – cho. Luật năm 1999 chuyển sang tinh thần người dân được kinh doanh những gì pháp luật không cấm, đơn giản hoá đăng ký, bãi bỏ nhiều giấy phép con. Số doanh nghiệp đăng ký mới trong những năm đầu sau khi luật có hiệu lực tăng vọt so với cả thập niên trước.
Ý nghĩa của mốc này với người kinh doanh nhỏ rất cụ thể: lập công ty trở thành việc trong tầm tay của một người bình thường, không cần quan hệ đặc biệt. Nhiều doanh nghiệp tư nhân lớn hiện nay khởi đầu hoặc chuyển từ hộ kinh doanh lên công ty trong giai đoạn này.
Đây cũng là lời nhắc rằng môi trường pháp lý là một phần của câu chuyện kinh doanh, không chỉ là bối cảnh phụ. Một người tài năng đến đâu cũng khó lập doanh nghiệp khi luật không cho phép; và khi luật mở ra, cơ hội đến với rất nhiều người cùng lúc.
Doanh nhân là ai: không chỉ là người điều hành công ty lớn
Khi nói đến Ngày Doanh nhân, hình ảnh thường hiện ra là những người điều hành tập đoàn, công ty lớn. Nhưng bức thư năm 1945 gửi cho "giới công thương", tức là cả người buôn bán nhỏ, chủ xưởng, chủ tiệm. Ở Việt Nam hiện nay, số hộ kinh doanh lớn hơn rất nhiều so với số doanh nghiệp đăng ký, và họ tạo ra việc làm cho một lượng lớn người lao động.
Hiểu như vậy, Ngày Doanh nhân cũng là ngày của chủ quán ăn, chủ cửa hàng tạp hoá, chủ xưởng may gia đình. Họ đối mặt với những câu hỏi giống doanh nghiệp lớn: giữ khách, giữ người, quản lý tiền, tuân thủ quy định. Chỉ khác là họ thường phải tự làm hết, không có phòng ban hỗ trợ.
Nhìn theo cách ấy, những câu chuyện về doanh nhân trong lịch sử, từ nhà buôn phố Hàng Đào đến chủ hãng tàu ở Hải Phòng, phần lớn khởi đầu từ quy mô của một hộ kinh doanh. Ranh giới giữa người buôn nhỏ và doanh nhân chưa bao giờ là quy mô, mà là cách làm ăn có tính toán, có trách nhiệm và có ý định đi đường dài.
Những điều không nên hiểu sai về ngày 13/10
Ngày Doanh nhân không phải ngày dành cho người giàu hay ngày của các bảng xếp hạng. Nó ghi nhận vai trò của cả một giới làm kinh doanh. Những bài viết biến ngày này thành dịp kể chuyện "làm giàu nhanh" hay so sánh tài sản là đi ngược tinh thần của chính bức thư năm 1945, vốn đặt việc làm ăn trong quan hệ với lợi ích chung.
Cũng không nên hiểu sai rằng bức thư năm 1945 hay việc chọn ngày năm 2004 tự nó tạo ra môi trường kinh doanh. Môi trường ấy được tạo bởi các thay đổi về luật pháp, thủ tục, cơ sở hạ tầng, và bởi chính những người dám bỏ vốn, bỏ công sức. Ngày kỷ niệm là dịp nhìn lại, không phải câu trả lời cho những khó khăn cụ thể.
Cuối cùng, khi trích bức thư trong bài phát biểu, bản tin hay tài liệu của doanh nghiệp, nên dùng đúng nguyên văn từ tuyển tập đã xuất bản. Một câu chữ sai trong văn bản chính thức của doanh nghiệp vào đúng dịp kỷ niệm là lỗi đáng tiếc mà rất dễ tránh.
Dùng ngày 13/10 cho việc của doanh nghiệp nhỏ
Thay vì chỉ là ngày nhận lời chúc, chủ doanh nghiệp nhỏ có thể dùng dịp này như một mốc rà soát hằng năm. Bảng dưới gợi ý (ví dụ giả định):
| Việc | Câu hỏi tự đặt | Ví dụ |
|---|---|---|
| Rà soát pháp lý | Giấy phép, đăng ký, nghĩa vụ thuế của mình còn đúng quy định hiện hành không? | Chủ tiệm kiểm tra lại các giấy tờ đăng ký và hỏi kế toán về thay đổi quy định trong năm |
| Nhìn lại một năm | Ba quyết định đúng nhất và ba quyết định sai nhất năm qua là gì? | Ghi vào một trang giấy, đọc lại vào ngày này năm sau |
| Ghi nhận người làm | Người làm cùng mình đã được ghi nhận xứng đáng chưa? | Một buổi ăn chung, một khoản thưởng nhỏ, một lời cảm ơn cụ thể |
| Tham gia đối thoại | Có khó khăn nào về thủ tục, mặt bằng cần nêu với chính quyền, hiệp hội? | Tham dự buổi gặp mặt doanh nghiệp của địa phương, chuẩn bị sẵn kiến nghị ngắn gọn |
| Học từ người đi trước | Câu chuyện doanh nhân nào có bài học hợp với mình? | Đọc một tiểu sử, ghi ba điều áp dụng được, một điều không nên chép |
Dòng cuối là lý do chuyên mục này tồn tại: câu chuyện của những người như Bạch Thái Bưởi, Lương Văn Can, Trịnh Văn Bô hay các doanh nghiệp thời Đổi mới chỉ có ích khi được đọc tỉnh táo, tách sự thật khỏi giai thoại, và đem về một việc cụ thể cho cửa hàng của mình.
Một năm làm đủ năm việc trên không tốn nhiều thời gian, nhưng sau vài năm sẽ thành một cuốn sổ ghi lại hành trình của chính doanh nghiệp mình, thứ mà người kế nghiệp hay người góp vốn sau này đều muốn đọc.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Doanh nhân Việt Nam là ngày nào?
Ngày Doanh nhân Việt Nam là ngày 13/10 hằng năm. Ngày này được Thủ tướng Chính phủ quyết định chọn từ năm 2004, dựa trên ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho giới công thương năm 1945.
Vì sao chọn ngày 13/10?
Ngày 13/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho giới công thương, kêu gọi họ góp sức xây dựng nền kinh tế và tài chính vững vàng, thịnh vượng. Chọn ngày này để ghi nhận truyền thống và vai trò của giới kinh doanh.
Bức thư gửi giới công thương năm 1945 nói gì?
Bức thư nêu rằng giới công thương phải hoạt động để xây dựng nền kinh tế và tài chính vững vàng, thịnh vượng, việc nước và việc nhà đi đôi, và chính phủ sẽ giúp đỡ họ. Nguyên văn nên tra trong các tuyển tập đã xuất bản chính thức.
Luật Doanh nghiệp năm 1999 quan trọng thế nào?
Luật đơn giản hoá mạnh việc đăng ký thành lập doanh nghiệp, theo tinh thần được kinh doanh những gì pháp luật không cấm. Số doanh nghiệp mới tăng rất nhanh sau khi luật có hiệu lực năm 2000. Quy định cụ thể hiện nay đã thay đổi qua các lần sửa luật.
Chủ hộ kinh doanh có được coi là doanh nhân không?
Theo cách hiểu rộng của bức thư năm 1945 gửi giới công thương, người buôn bán, chủ xưởng, chủ tiệm đều thuộc giới kinh doanh. Về mặt pháp lý, hộ kinh doanh và doanh nghiệp có quy định khác nhau, nên cần kiểm tra quy định hiện hành khi làm thủ tục.
Doanh nghiệp nhỏ nên làm gì vào ngày 13/10?
Có thể dùng ngày này làm mốc rà soát hằng năm: kiểm tra giấy tờ pháp lý, nhìn lại các quyết định trong năm, ghi nhận người làm, tham gia đối thoại với chính quyền và hiệp hội địa phương về những khó khăn cần tháo gỡ.