Shinise là cách người Nhật gọi các cửa hiệu, doanh nghiệp lâu đời, thường là trên một trăm năm. Các cuộc điều tra của những công ty dữ liệu doanh nghiệp Nhật cho thấy nước này có hàng chục nghìn doanh nghiệp trên trăm tuổi, nhiều hơn bất kỳ nước nào khác được thống kê. Ở châu Âu, hội Les Hénokiens, lập năm 1981, chỉ nhận các công ty gia đình đã hoạt động ít nhất hai trăm năm, gia đình còn nắm phần lớn và còn người trong nhà tham gia điều hành.
Hai nhóm này khác văn hoá, khác ngành, nhưng có nhiều điểm chung đáng chú ý. Bài này không bàn định nghĩa doanh nghiệp gia đình hay cách soạn hiến chương gia đình — đó là việc của các trang chuyên về quản trị doanh nghiệp. Ở đây là những trường hợp cụ thể, những tập quán đã được ghi nhận, mức độ chắc chắn của từng chi tiết, và điều một cửa hiệu Việt Nam có thể học.
Những cái tên cổ nhất và mức độ chắc chắn của chúng
Lữ quán suối nước nóng Nishiyama Onsen Keiunkan ở tỉnh Yamanashi được tổ chức Kỷ lục Guinness ghi nhận là khách sạn lâu đời nhất thế giới, với mốc thành lập năm 705. Lữ quán Hōshi ở tỉnh Ishikawa, mốc năm 718, được nhắc là do cùng một gia đình điều hành qua khoảng bốn mươi sáu thế hệ. Kongō Gumi, công ty xây chùa với mốc năm 578, đã có bài riêng. Ngoài ra là hàng nghìn tiệm bánh kẹo truyền thống, nhà nấu rượu sake, hãng nước tương, xưởng dao kéo, nhà làm đồ sơn mài hoạt động hàng trăm năm.
Với các mốc từ thế kỷ VIII, cần hiểu đó là năm do chính cơ sở và truyền thống địa phương ghi lại, được các tổ chức ghi kỷ lục chấp nhận, chứ không phải giấy đăng ký kinh doanh. Điều chắc chắn hơn là số lượng: các cuộc điều tra của Teikoku Databank và Tokyo Shoko Research đều cho thấy số doanh nghiệp trăm năm của Nhật ở mức hàng chục nghìn, với con số cụ thể thay đổi tuỳ năm và cách đếm. Phần lớn là doanh nghiệp nhỏ, nhiều nơi chỉ vài chục người, không phải tập đoàn.
Những tập quán giữ nghề được ghi nhận ở Nhật
Nhận con nuôi trưởng thành để kế nghiệp. Tập quán mukoyōshi cho phép gia đình nhận con rể hoặc một người có năng lực làm con nuôi, đổi sang họ nhà, để kế nghiệp khi con ruột không phù hợp. Một số nghiên cứu kinh tế về doanh nghiệp gia đình Nhật cho thấy công ty do con nuôi trưởng thành điều hành có kết quả không kém, thậm chí tốt hơn công ty do con ruột điều hành. Kết luận này còn được bàn cãi, nhưng lý do thì dễ hiểu: gia đình được chọn người, không chỉ nhận người.
Gia huấn. Nhiều shinise có bộ lời dặn truyền đời, gọi là kakun, ghi nguyên tắc buôn bán, cách đối xử với khách và người làm, những điều cấm làm. Nội dung thường giản dị: giữ chữ tín, không mở rộng quá sức, không bỏ nghề chính để chạy theo việc dễ kiếm.
Ba bên cùng có lợi. Thương nhân vùng Ōmi, nay là tỉnh Shiga, nổi tiếng với nguyên tắc thường được tóm là sanpō yoshi: tốt cho người bán, tốt cho người mua, tốt cho xã hội. Cách diễn đạt gọn ba vế này được hệ thống hoá về sau, nhưng tinh thần của nó có trong nhiều văn bản gia huấn của các nhà buôn thời Edo.
Danh tiếng hơn quy mô. Nhiều shinise cố ý giữ nhỏ: một cửa hàng, một sản phẩm, chất lượng đều. Họ coi tên hiệu là thứ phải trao lại nguyên vẹn cho đời sau, nên ngại mọi hành động có thể làm hỏng nó trong một lần.
Tách cái giữ và cái đổi. Tiệm bánh truyền thống có thể giữ công thức món chính hàng trăm năm nhưng đổi bao bì, mở quầy ở nhà ga, bán qua mạng. Sự bảo thủ của shinise thường chỉ áp vào lõi sản phẩm, không áp vào cách bán.
Les Hénokiens và những công ty gia đình châu Âu
Les Hénokiens là một hội lập ở Pháp năm 1981, quy tụ các công ty gia đình có tuổi đời từ hai trăm năm trở lên. Điều kiện vào hội thường được nêu gồm: gia đình sáng lập vẫn nắm phần lớn vốn, vẫn có thành viên gia đình giữ vị trí điều hành hoặc trong hội đồng quản trị, và công ty còn hoạt động lành mạnh về tài chính. Thành viên đến từ nhiều nước châu Âu và cả Nhật, trong đó có lữ quán Hōshi. Hãng rượu vang Marchesi Antinori ở Ý, gia đình làm rượu từ thế kỷ XIV, là một thành viên hay được nhắc.
Ở Đức, nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ thuộc sở hữu gia đình, thường gọi chung là Mittelstand, cũng có nhiều công ty trên trăm năm, như hãng bút chì Faber-Castell lập năm 1761 hay tập đoàn Haniel lập năm 1756. Điểm chung của họ là thường dẫn đầu trong một ngách hẹp — bút chì, vật tư công nghiệp, một loại máy chuyên dụng — thay vì cố làm lớn trong nhiều ngành.
Châu Âu cũng cho thấy giới hạn của mô hình này: nhiều công ty gia đình lâu đời đã bán mình, chia tách vì tranh chấp thừa kế, hoặc biến mất trong chiến tranh. Hội Hénokiens chỉ có vài chục thành viên. Những gì ta thấy là phần nhỏ còn lại, không đại diện cho mọi công ty gia đình.
Nhật và châu Âu: giống và khác
Đặt hai nhóm cạnh nhau giúp tách cái chung, có thể học, khỏi cái riêng gắn với từng nền văn hoá:
| Khía cạnh | Shinise Nhật | Công ty gia đình lâu đời châu Âu |
|---|---|---|
| Người kế nghiệp | Có thể nhận con nuôi trưởng thành, con rể | Chủ yếu trong huyết thống; ngày càng dùng người điều hành thuê ngoài |
| Quy mô điển hình | Phần lớn là doanh nghiệp nhỏ, một cửa hiệu | Nhiều công ty vừa, dẫn đầu một ngách hẹp, xuất khẩu |
| Nguyên tắc truyền đời | Gia huấn, chữ tín, không mở rộng quá sức | Hiến chương gia đình, hội đồng gia đình ở các công ty lớn |
| Ngành hay gặp | Lữ quán, bánh kẹo, rượu sake, nước tương, thủ công | Rượu vang, kim loại, bút, máy móc, ngân hàng tư nhân |
| Mối đe doạ lớn | Không có người kế nghiệp, dân số già, thị trường nội địa co lại | Tranh chấp thừa kế, thuế thừa kế, quyền sở hữu bị chia nhỏ |
Ở Nhật hiện nay, nỗi lo lớn nhất của shinise không còn là cạnh tranh mà là không có ai nhận nghề: con cái đi làm công ty, dân số giảm, nhiều cửa hiệu trăm năm đóng cửa dù vẫn có khách. Chuyện này được báo chí Nhật đưa tin thường xuyên, và là lời nhắc rằng tuổi thọ doanh nghiệp phụ thuộc vào người, không chỉ vào thị trường.
Hai ví dụ: giữ lõi, đổi cách bán
Toraya, hãng bánh ngọt truyền thống Nhật, có gốc ở Kyoto từ khoảng đầu thế kỷ XVI theo lịch sử của chính hãng, từng cung cấp bánh cho triều đình, và chuyển theo kinh đô lên Tokyo cuối thế kỷ XIX. Hãng giữ dòng bánh đậu đỏ yōkan qua nhiều thế kỷ, nhưng đã mở cửa hàng ở Paris từ năm 1980 và làm thêm những dòng bánh, quán cà phê hợp với khách trẻ. Lõi sản phẩm gần như không đổi; kênh bán và không gian bán thì đổi liên tục.
Kikkoman ra đời năm 1917 từ việc hợp nhất các gia đình làm nước tương ở vùng Noda, gần Tokyo, vốn đã làm nghề từ nhiều thế kỷ trước. Sau Thế chiến II, công ty đưa nước tương sang Mỹ, mở công ty bán hàng ở đó từ cuối thập niên 1950 và dựng nhà máy ở bang Wisconsin năm 1973. Một sản phẩm truyền thống trở thành hàng xuất khẩu nhờ đi tìm khách mới cho thứ mình đã làm giỏi, chứ không nhờ đổi sản phẩm.
Cả hai ví dụ đều cho thấy shinise không đồng nghĩa với đứng yên. Họ bảo thủ có chọn lọc: giữ chặt cái làm nên tên tuổi, linh hoạt ở mọi chỗ khác.
Đừng biến họ thành công thức
Có một cái bẫy khi đọc về doanh nghiệp trăm năm: thấy họ giữ chữ tín, giữ nghề, giữ nhỏ, rồi kết luận đó là lý do họ sống lâu. Vấn đề là ta không thấy hàng trăm nghìn cửa hiệu cũng giữ chữ tín, giữ nghề mà vẫn đóng cửa vì một trận động đất, một cuộc chiến, một người con không muốn nối nghề, hay đơn giản là khu phố bị giải toả. Đây là thiên kiến người sống sót điển hình.
Nhật có nhiều doanh nghiệp trăm năm một phần vì những yếu tố khó chép: lịch sử dài ít bị ngoại bang chiếm đóng toàn diện, luật lệ và tập quán cho phép nhận con nuôi trưởng thành dễ dàng, xã hội coi trọng việc giữ nghề nhà. Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra mặt trái: sự ổn định quá mức khiến nhiều shinise ngại đổi mới, và thị trường trong nước ít doanh nghiệp mới thay thế. Thứ đáng học là các tập quán cụ thể — chọn người kế nghiệp theo năng lực, ghi nguyên tắc ra giấy, không đánh đổi tên hiệu lấy lợi nhanh — từng thứ một, áp vào hoàn cảnh của mình.
Năm việc một cửa hiệu gia đình Việt Nam học được
Phần lớn cửa hiệu ở Việt Nam mới qua một, hai thế hệ. Những việc dưới đây không tốn nhiều tiền nhưng thường bị để đến lúc quá muộn:
- Viết ra vài nguyên tắc của tiệm — không cần gọi là gia huấn: lấy hàng ở đâu, không bán thứ gì, đối xử với khách quen ra sao. Đời sau sẽ có thứ để bám khi không còn người cũ để hỏi.
- Bàn chuyện người kế nghiệp khi còn khoẻ, và mở rộng lựa chọn ra ngoài con trưởng: con gái, con dâu, con rể, cháu, một người thợ lâu năm.
- Tách tiền tiệm và tiền nhà ở mức tối thiểu: sổ riêng, tài khoản riêng. Rất nhiều cửa hiệu lâu năm tan vì chia tài sản, không vì ế khách.
- Giữ tên hiệu như tài sản chung của cả nhà, có thoả thuận ai được dùng và dùng thế nào, trước khi anh chị em mỗi người mở một tiệm cùng tên.
- Đổi trong nghề, chậm và có thử. Ví dụ giả định: một tiệm bánh truyền thống thêm hộp quà, bán qua mạng cho khách ở xa — vẫn là nghề cũ trong cách bán mới.
Câu hỏi thường gặp
Shinise là gì?
Shinise là từ tiếng Nhật chỉ những cửa hiệu, doanh nghiệp lâu đời, có danh tiếng gắn với một nghề hoặc một sản phẩm qua nhiều thế hệ. Thường được hiểu là doanh nghiệp từ một trăm năm trở lên, dù không có định nghĩa pháp lý cố định.
Nhật Bản có bao nhiêu doanh nghiệp trên trăm năm?
Các cuộc điều tra của những công ty dữ liệu doanh nghiệp Nhật như Teikoku Databank cho thấy con số ở mức hàng chục nghìn. Con số cụ thể khác nhau theo năm khảo sát và tiêu chí đếm, nên khi cần dùng nên tra báo cáo mới nhất của các tổ chức này.
Les Hénokiens là gì?
Les Hénokiens là hội các công ty gia đình lâu đời, lập ở Pháp năm 1981. Thành viên phải có tuổi đời ít nhất hai trăm năm, gia đình còn nắm phần lớn vốn và còn tham gia điều hành. Hội có vài chục thành viên ở châu Âu và Nhật Bản.
Khách sạn lâu đời nhất thế giới ở đâu?
Theo tổ chức Kỷ lục Guinness, đó là lữ quán Nishiyama Onsen Keiunkan ở tỉnh Yamanashi, Nhật Bản, với mốc thành lập năm 705. Lữ quán Hōshi ở tỉnh Ishikawa, mốc năm 718, cũng thường được nhắc trong nhóm cơ sở lâu đời nhất.
Nhận con nuôi để kế nghiệp có thật sự hiệu quả?
Một số nghiên cứu kinh tế về doanh nghiệp gia đình Nhật cho thấy công ty do con nuôi trưởng thành điều hành có kết quả không kém công ty do con ruột điều hành. Kết quả còn được bàn cãi, và tập quán này gắn với luật, văn hoá Nhật nên không thể áp nguyên sang nơi khác.
Cửa hiệu nhỏ ở Việt Nam học gì từ shinise?
Những điều thực tế nhất là ghi lại nguyên tắc của tiệm, chuẩn bị người kế nghiệp sớm và theo năng lực, tách tài chính của tiệm với gia đình, giữ tên hiệu như tài sản chung và đổi mới từ từ trong nghề chính.