Wii U, máy chơi game Nintendo tung ra cuối năm 2012, bán được khoảng 13,5 triệu máy trong suốt vòng đời, rất ít so với hơn 100 triệu máy của thế hệ Wii trước đó. Cùng với khởi đầu khó khăn của máy cầm tay 3DS, Nintendo báo lỗ hoạt động trong nhiều năm đầu thập niên 2010. Tổng giám đốc Satoru Iwata chọn giảm mạnh lương của chính mình và ban lãnh đạo thay vì sa thải nhân viên. Tháng 3 năm 2017, Nintendo ra Switch, máy chơi game vừa cắm tivi vừa cầm tay, và trở thành một trong những máy bán chạy nhất lịch sử.
Bài này kể lại giai đoạn từ 2011 đến 2017 theo các mốc công khai và báo cáo của công ty, tách lời kể của lãnh đạo khỏi điều đã ghi nhận, nói rõ ai chịu thiệt, và đưa bài học cho doanh nghiệp nhỏ Việt Nam về cách giữ người giỏi qua giai đoạn khó và cách bù đắp cho khách đã tin mình sớm.
Từ đỉnh Wii đến khoảng trống Wii U
Wii, ra mắt năm 2006, thành công lớn nhờ đi hướng khác các đối thủ: thay vì đua đồ hoạ mạnh nhất, Nintendo làm tay cầm cảm biến chuyển động, mời cả gia đình, người lớn tuổi, người chưa từng chơi game cùng chơi. Doanh số vượt xa kỳ vọng.
Khác với các đối thủ thường bán máy chịu lỗ rồi kiếm tiền từ game, Nintendo có truyền thống bán máy có lãi ngay từ đầu. Điều này giúp hãng tích luỹ tiền mặt lớn thời Wii, nhưng cũng có nghĩa là khi máy bán kém hoặc phải giảm giá, phần lợi nhuận từ phần cứng biến mất nhanh.
Wii U ra mắt cuối năm 2012 với tay cầm có màn hình riêng. Theo nhiều phân tích về sau, tên gọi và cách giới thiệu khiến nhiều người tưởng đây chỉ là phụ kiện cho máy Wii cũ. Các hãng làm game bên ngoài ít làm game cho máy vì số máy bán ra thấp, và số máy thấp lại vì ít game, một vòng luẩn quẩn. Nhóm khách gia đình từng mua Wii phần lớn đã chuyển sang chơi game trên điện thoại thông minh và máy tính bảng.
Năm 2011, máy cầm tay 3DS cũng có khởi đầu chậm. Chỉ khoảng năm tháng sau khi ra mắt, Nintendo giảm giá máy mạnh, một quyết định hiếm thấy với ngành này.
Giảm giá 3DS và cách đối xử với người mua sớm
Giảm giá mạnh chỉ vài tháng sau khi ra mắt có nghĩa là những người mua đầu tiên, thường là khách trung thành nhất, trả giá cao hơn hẳn người mua sau. Để bù đắp, Nintendo cho những người đã mua 3DS trước khi giảm giá được tải miễn phí một loạt game cũ của hãng, gọi là chương trình đại sứ. Iwata cũng xin lỗi công khai những người mua sớm.
Đây là chi tiết nhỏ nhưng đáng học. Doanh nghiệp nào cũng có lúc phải giảm giá sau khi bán; điều khách nhớ là họ có bị đối xử như người ngốc vì đã tin sớm hay không. Phần bù đắp bằng sản phẩm số có chi phí biên thấp với Nintendo nhưng có giá trị thật với khách.
Giảm giá giúp 3DS bán chạy hơn và về sau trở thành một máy cầm tay thành công. Nhưng nó cũng có nghĩa là trong một thời gian, mỗi máy bán ra lỗ hoặc lãi rất mỏng, góp phần vào kết quả kinh doanh kém của công ty.
Cắt lương lãnh đạo thay vì cắt người
Năm 2011, Iwata giảm một nửa lương của mình, các lãnh đạo khác cũng giảm lương. Năm 2014, sau khi Wii U tiếp tục bán kém, ban lãnh đạo lại giảm lương. Tại đại hội cổ đông năm 2013, khi được hỏi vì sao không cắt giảm nhân sự để cải thiện kết quả, Iwata trả lời đại ý rằng sa thải sẽ làm nhân viên lo sợ và khó làm ra sản phẩm hay, và lãnh đạo nên chịu trách nhiệm trước. Câu trả lời được báo chí ngành game trích dẫn rộng rãi.
Quyết định này có lý lẽ kinh doanh, không chỉ là lòng tốt. Giá trị của Nintendo nằm ở các nhóm phát triển game lâu năm, những người hiểu các thương hiệu như Mario, Zelda, Pokémon. Mất họ trong giai đoạn khó là mất chính tài sản sẽ đưa công ty trở lại. Nintendo cũng có lượng tiền mặt dự trữ lớn tích luỹ từ thời Wii, cho phép chịu lỗ một thời gian mà không phải bán tài sản hay sa thải.
Cần nói rõ: không phải doanh nghiệp nào cũng có khoản đệm như vậy. Lựa chọn giữ người của Nintendo khả thi một phần vì công ty đã tích luỹ tiền từ những năm thịnh vượng.
Các mốc từ Wii U đến Switch
Dòng thời gian theo sự kiện công khai:
- 2006: Wii ra mắt, về sau bán hơn 100 triệu máy.
- 2011: 3DS ra mắt, giảm giá mạnh vài tháng sau; Nintendo báo lỗ hoạt động, Iwata giảm một nửa lương.
- Cuối năm 2012: Wii U ra mắt.
- 2013 và 2014: Wii U bán kém; Nintendo tiếp tục báo lỗ, ban lãnh đạo giảm lương lần nữa.
- Tháng 3 năm 2015: Nintendo công bố hợp tác với một công ty game điện thoại Nhật Bản để đưa nhân vật của mình lên điện thoại thông minh, thay đổi lớn so với lập trường trước đó.
- Tháng 7 năm 2015: Satoru Iwata qua đời vì bệnh khi đang giữ chức tổng giám đốc.
- 2016: trò chơi Pokémon Go, do một công ty khác phát triển với sự tham gia của công ty quản lý thương hiệu Pokémon, gây hiện tượng toàn cầu; Nintendo ra game Mario đầu tiên trên điện thoại.
- Tháng 3 năm 2017: Switch ra mắt cùng một phiên bản Zelda mới.
- Những năm sau: Switch bán hơn 100 triệu máy, trở thành một trong những máy chơi game bán chạy nhất lịch sử.
Wii U kết thúc vòng đời với khoảng 13,5 triệu máy. Nhiều game hay trên Wii U về sau được phát hành lại trên Switch, bán thêm hàng triệu bản. Những gì đội ngũ đã làm trong giai đoạn khó không bị phí.
Switch: dùng lại điều học được từ thất bại
Switch có thể xem như câu trả lời trực tiếp cho các vấn đề của Wii U. Tên gọi và quảng cáo nói rõ đây là máy mới, cho thấy ngay cách dùng: cắm vào tivi ở nhà, rút ra mang đi, tháo hai tay cầm nhỏ để hai người chơi cùng. Nintendo gộp hai dòng máy cầm tay và máy cắm tivi vào một, tập trung toàn bộ đội phát triển cho một nền tảng thay vì chia ra hai.
Ý tưởng màn hình trên tay cầm của Wii U không bị bỏ hẳn mà biến thành chính chiếc máy. Ở góc độ này, Wii U là một bước thử tốn kém nhưng cung cấp kinh nghiệm cho Switch. Đây là cách diễn giải phổ biến; lãnh đạo Nintendo cũng nói về sự nối tiếp này, dù là nhìn lại sau khi đã thành công.
Switch còn được hưởng lợi từ việc ra mắt cùng một game rất được đánh giá cao, và từ sự chú ý mà các game điện thoại vừa đem lại cho nhân vật Nintendo. Thành công không chỉ do một quyết định.
Cái giá và giai thoại
Cái giá chủ yếu rơi vào cổ đông, với giá cổ phiếu giảm và cổ tức bị ảnh hưởng trong những năm thua lỗ, và vào chính ban lãnh đạo với các đợt giảm lương. Các đối tác bán lẻ chịu lượng Wii U tồn kho khó bán. Các hãng làm game bên ngoài đầu tư cho Wii U phần lớn không thu lại được nhiều.
Sự ra đi của Iwata năm 2015 để lại khoảng trống lớn đúng lúc công ty đang chuẩn bị Switch. Tatsumi Kimishima, người từng phụ trách tài chính và chi nhánh Mỹ, làm tổng giám đốc giai đoạn chuyển tiếp, rồi năm 2018 Shuntaro Furukawa kế nhiệm. Việc chuyển giao diễn ra êm một phần vì đội ngũ phát triển chủ chốt đã được giữ lại qua những năm khó.
Giai thoại phổ biến là "Nintendo chưa từng sa thải ai". Câu này không hoàn toàn chính xác với mọi chi nhánh và mọi giai đoạn; điều có cơ sở là trong giai đoạn khó khăn đầu thập niên 2010, lãnh đạo công ty công khai chọn không cắt giảm nhân sự diện rộng để cải thiện kết quả. Giai thoại thứ hai là "Pokémon Go cứu Nintendo". Trò chơi làm tăng sự chú ý và giá cổ phiếu, nhưng phần doanh thu trực tiếp về Nintendo hạn chế vì công ty chỉ có lợi ích gián tiếp; sự hồi phục thật về kinh doanh đến từ Switch.
Bài học cho doanh nghiệp nhỏ: giữ người giỏi qua giai đoạn khó
Ví dụ giả định: một studio thiết kế ở Đà Nẵng mất hai khách lớn, doanh thu giảm một phần ba, chủ studio cân nhắc cho nghỉ hai nhân viên lâu năm. Câu hỏi rút từ Nintendo:
| Câu hỏi | Nintendo | Studio thiết kế (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Tài sản thật nằm ở đâu? | Đội phát triển game lâu năm | Hai nhà thiết kế hiểu khách và phong cách của studio |
| Có khoản đệm không? | Tiền mặt tích luỹ từ thời Wii | Tiền dự phòng đủ mấy tháng lương? |
| Ai chịu thiệt trước? | Lãnh đạo giảm lương trước | Chủ studio giảm phần rút lợi nhuận của mình trước |
| Đối xử với khách tin sớm? | Tặng game cho người mua 3DS trước khi giảm giá | Ưu đãi riêng cho khách cũ khi ra gói giá mới |
| Dùng thời gian rảnh thế nào? | Phát triển nền tảng mới, thử điện thoại | Làm sản phẩm mẫu, tìm mảng khách mới |
Giữ người không phải lúc nào cũng làm được; nếu không còn tiền, giữ người có thể làm cả doanh nghiệp sụp. Nhưng bài học của Nintendo là cân nhắc chi phí thật của việc mất người giỏi: tuyển lại và đào tạo tốn kém hơn nhiều so với vài tháng lương, và những người ở lại sẽ nhớ cách công ty đối xử trong lúc khó.
Câu hỏi thường gặp
Wii U bán được bao nhiêu máy?
Theo số liệu của Nintendo, Wii U bán được khoảng 13,5 triệu máy trong toàn bộ vòng đời, thấp nhất trong các máy chơi game cắm tivi của hãng. Con số này rất nhỏ so với hơn 100 triệu máy Wii của thế hệ trước.
Satoru Iwata đã giảm lương bao nhiêu?
Năm 2011, Iwata giảm một nửa lương của mình và các lãnh đạo khác cũng giảm lương. Năm 2014, ban lãnh đạo tiếp tục giảm lương khi kết quả kinh doanh vẫn kém. Ông giải thích rằng lãnh đạo nên chịu trách nhiệm trước thay vì cắt giảm nhân viên.
Vì sao Wii U thất bại?
Các phân tích thường nêu: tên gọi và cách giới thiệu khiến nhiều người tưởng đây là phụ kiện của Wii, ít game từ các hãng bên ngoài, giá tay cầm màn hình làm máy đắt, và nhóm khách gia đình của Wii đã chuyển sang chơi trên điện thoại.
Pokémon Go có giúp Nintendo hồi phục không?
Pokémon Go năm 2016 làm tăng sự chú ý và giá cổ phiếu Nintendo, nhưng trò chơi do công ty khác phát triển, Nintendo chỉ hưởng lợi gián tiếp. Sự hồi phục về doanh thu và lợi nhuận chủ yếu đến từ Switch ra mắt năm 2017.
Switch khác Wii U thế nào?
Switch là một máy duy nhất vừa cắm tivi vừa cầm tay, với tên gọi và quảng cáo cho thấy rõ cách dùng. Nintendo dồn toàn bộ đội phát triển cho một nền tảng thay vì chia cho máy cắm tivi và máy cầm tay riêng như trước.
Doanh nghiệp nhỏ có nên giảm lương chủ thay vì cho nhân viên nghỉ?
Tuỳ khả năng tài chính. Nếu có khoản dự phòng và nhân viên là tài sản khó thay, giảm phần rút lợi nhuận của chủ trước là cách giữ người và giữ lòng tin. Nếu tiền mặt không đủ, cần tính kỹ để không làm cả doanh nghiệp sụp; khi đó minh bạch với nhân viên là điều quan trọng.