Hãng Honda thường được kể như câu chuyện của một thiên tài cơ khí, Soichiro Honda (1906–1991). Thực ra công ty đứng được là nhờ một cặp: Honda lo kỹ thuật, còn Takeo Fujisawa (1910–1988), người vào công ty năm 1949, lo tài chính, kênh bán và tổ chức. Hai người làm việc theo cách phân vai rõ đến mức Fujisawa gần như toàn quyền về tiền, còn Honda gần như không đụng đến con dấu công ty.
Năm 1973, cả hai cùng rời ghế lãnh đạo, trao lại cho thế hệ kỹ sư trẻ hơn, và theo các tư liệu về công ty, họ chủ động không đưa con cái vào điều hành. Bài này kể lại hành trình theo các mốc được ghi nhận, những lúc suýt sụp đổ, và điều mà các cặp đồng sáng lập ở doanh nghiệp nhỏ Việt Nam có thể học từ cách hai người chia việc.
Các mốc chính của Honda thời hai nhà sáng lập
Mốc dưới đây theo lịch sử công ty công bố và các tiểu sử đã xuất bản:
- 1922 — Soichiro Honda, mười lăm tuổi, lên Tokyo học việc ở một tiệm sửa ô tô; sau mở chi nhánh của tiệm ở Hamamatsu.
- Cuối thập niên 1930 — Lập công ty làm vòng găng piston. Lô hàng đầu bị chê kém chất lượng, ông đi học thêm về luyện kim, theo lời ông kể.
- 1946 — Lập Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Honda ở Hamamatsu, gắn động cơ nhỏ thừa từ thời chiến vào xe đạp.
- 1948 — Thành lập Công ty Honda Motor.
- 1949 — Takeo Fujisawa tham gia, phụ trách kinh doanh và tài chính. Cùng năm, xe máy Dream kiểu D ra đời.
- 1952 — Động cơ gắn xe đạp Cub kiểu F; Fujisawa bán qua mạng lưới tiệm xe đạp trên khắp Nhật Bản.
- 1954 — Công ty gặp khủng hoảng tiền mặt nghiêm trọng; cùng năm tuyên bố ý định đua giải Isle of Man TT.
- 1958 — Super Cub ra đời; 1959 lập American Honda; 1961 thắng lớn ở Isle of Man.
- 1973 — Hai nhà sáng lập cùng nghỉ, trao quyền cho Kawashima Kiyoshi.
Thời cơ: nước Nhật sau chiến tranh cần đi lại rẻ
Honda ra đời đúng lúc nhu cầu đi lại giá rẻ ở Nhật Bản lớn nhất. Sau năm 1945, xăng dầu khan hiếm, tàu xe công cộng quá tải, ô tô là thứ xa xỉ. Một chiếc xe đạp gắn động cơ nhỏ giúp người buôn bán, người đi làm chở hàng xa hơn mà không tốn nhiều nhiên liệu. Những động cơ nhỏ thừa từ thời chiến mà Soichiro Honda mua lại là nguồn đầu vào rẻ, sẵn có, đúng lúc.
Cùng thời có hàng chục, có tài liệu nói là hàng trăm, cơ sở nhỏ ở Nhật cũng làm xe máy và động cơ gắn xe đạp. Phần lớn biến mất trong một hai thập niên sau. Vì vậy, thời cơ giải thích vì sao ngành xe máy Nhật lớn lên, nhưng không giải thích vì sao Honda sống còn khi nhiều cơ sở khác thì không. Phần giải thích ấy nằm ở cách tổ chức công ty, ở chất lượng động cơ, và ở cặp phân vai được kể dưới đây.
Người đọc Việt Nam dễ thấy điểm tương đồng: thị trường xe máy ở ta cũng lớn lên nhanh trong những giai đoạn nhu cầu đi lại bùng lên, và cũng chỉ một số ít doanh nghiệp trụ lại. Khi đọc câu chuyện người thắng, nên nhớ đến những người cùng đi mà không về đích, vì họ cho biết nhiều về rủi ro hơn.
Phân vai: người làm máy và người giữ tiền
Theo lời kể của chính hai người trong các hồi ký và phỏng vấn, khi gặp nhau năm 1949, họ thống nhất một nguyên tắc: Honda tập trung vào kỹ thuật, Fujisawa lo phần còn lại. Fujisawa sau này kể rằng ông nhận việc vì thấy ở Honda một người có thể làm ra máy tốt, còn mình biết cách bán và giữ tiền. Phần "nhìn thấy nhau" này là lời tự kể, có thể được tô đẹp khi nhìn lại, nhưng cách phân vai thì được nhiều người trong công ty xác nhận.
Phân vai rõ có lợi ở chỗ mỗi người có một vùng quyết định không bị người kia can thiệp hằng ngày. Honda nổi tiếng nóng tính trong xưởng, đòi hỏi kỹ sư rất khắt khe; nếu ông kiêm cả việc làm việc với ngân hàng, đại lý, nhiều quan hệ có lẽ đã đổ vỡ. Fujisawa thì không phải kỹ sư, nhưng hiểu đủ để biết sản phẩm nào bán được, bán qua kênh nào.
Phân vai cũng có giá. Fujisawa phải gánh những quyết định không được lòng ai, như đàm phán giãn nợ hay cắt dự án tốn tiền. Và cả hai phải tin nhau ở mức rất cao: một người quyết chuyện tiền mà người kia không xem sổ là thoả thuận chỉ chạy được khi có lòng tin đã được kiểm qua thời gian.
Năm 1954: suýt phá sản giữa lúc tuyên bố đua quốc tế
Đầu thập niên 1950, Honda nhập máy công cụ đắt tiền từ nước ngoài để mở rộng sản xuất, đúng lúc một số mẫu xe mới gặp lỗi và doanh số chững lại. Năm 1954, công ty thiếu tiền mặt trầm trọng. Theo các tư liệu, Fujisawa đi thuyết phục ngân hàng, nhà cung cấp và đại lý chấp nhận giãn thời hạn thanh toán, đồng thời cắt giảm sản xuất những mẫu đang lỗi.
Cũng năm ấy, Soichiro Honda công bố ý định đưa xe tham gia giải đua mô tô Isle of Man TT ở Anh, giải danh giá nhất thời bấy giờ. Nhìn từ bên ngoài, đây là lời tuyên bố liều lĩnh của một công ty đang thiếu tiền. Nhìn từ bên trong, đó là cách giữ tinh thần cho đội kỹ sư và đặt một mục tiêu kỹ thuật buộc cả công ty phải nâng chuẩn. Phải đến năm 1959 Honda mới đua lần đầu, và năm 1961 mới thắng lớn.
Bài học ở đây không phải "càng khó càng phải tuyên bố lớn". Lời tuyên bố chỉ có ý nghĩa vì cùng lúc có người lo trả nợ, có kế hoạch dòng tiền. Một công ty chỉ có lời tuyên bố mà không có người như Fujisawa thì năm 1954 có lẽ đã là năm cuối.
Kênh bán qua tiệm xe đạp: sáng kiến của người không làm máy
Câu chuyện bán động cơ Cub kiểu F năm 1952 cho thấy rõ vai của Fujisawa. Thay vì xây hệ thống đại lý xe máy tốn kém, ông nhắm vào các tiệm xe đạp, vốn đã có khắp nơi và đã có khách quen cần đi xa hơn. Theo các tư liệu, ông gửi thư đến hàng chục nghìn tiệm xe đạp, giới thiệu sản phẩm và điều kiện bán, đề nghị họ trả trước. Nhiều nghìn tiệm đồng ý, tạo ra một mạng lưới bán gần như không tốn vốn xây dựng.
Cách làm này về sau lặp lại với Super Cub ở thị trường Mỹ năm 1959: Honda bán qua cửa hàng đồ thể thao, cửa hàng dụng cụ, không chỉ qua đại lý mô tô truyền thống. Phần câu chuyện Super Cub ở Mỹ, với những tính toán ban đầu sai và may mắn về sau, là chủ đề đáng một bài riêng về chiến lược. Ở đây chỉ cần thấy: sáng kiến về kênh bán đến từ người hiểu khách và người bán, không phải từ phòng thiết kế.
Với người làm sản phẩm ở Việt Nam, đây là câu hỏi đáng đặt: đã có sẵn những cửa hàng nào đang gặp đúng người cần sản phẩm của mình? Đôi khi kênh bán tốt nhất không phải kênh của ngành mình.
Rời ghế cùng lúc và không truyền cho con
Năm 1973, Soichiro Honda 66 tuổi và Fujisawa 62 tuổi cùng thôi chức, trao quyền điều hành cho Kawashima Kiyoshi, một kỹ sư ngoài bốn mươi tuổi. Trước đó, đã có một cuộc tranh luận nội bộ nổi tiếng: Honda muốn giữ động cơ làm mát bằng gió cho ô tô, còn các kỹ sư trẻ muốn chuyển sang làm mát bằng nước. Theo các tư liệu về công ty, chính Fujisawa đã thuyết phục Honda nhường bước. Lời kể về cuộc tranh luận này đến từ nhiều người trong cuộc và có chi tiết khác nhau, nhưng kết cục thì rõ: công ty chuyển sang làm mát bằng nước, và động cơ CVCC đầu thập niên 1970 giúp Honda đạt chuẩn khí thải khắt khe ở Mỹ.
Việc hai người cùng rời đi cho thấy họ hiểu rằng công ty cần được điều hành bởi những người không phụ thuộc vào uy tín cá nhân của họ. Việc không đưa con cái vào ghế điều hành, theo những gì công ty và các sách tiểu sử ghi nhận, giúp Honda tránh được mô hình doanh nghiệp gia đình truyền ngôi. Đó là lựa chọn của họ, không phải khuôn mẫu đúng cho mọi doanh nghiệp, nhưng nó đáng được biết.
Điều không nên hiểu sai từ cặp Honda – Fujisawa
Câu chuyện này hay bị kể thành công thức "một người kỹ thuật cộng một người kinh doanh là thành công". Thực tế có vô số cặp như thế tan rã vì bất đồng về tiền, về hướng đi, về chia phần. Cặp Honda – Fujisawa đặc biệt ở chỗ họ giữ được phân vai suốt hơn hai mươi năm, và cả hai chấp nhận giới hạn quyền của mình. Đó là điều hiếm, không phải điều tự nhiên đến.
Cũng không nên hiểu rằng người kỹ thuật thì không cần hiểu tiền, hay người kinh doanh thì không cần hiểu sản phẩm. Fujisawa hiểu đủ về xe để quyết kênh bán; Honda hiểu đủ về áp lực tài chính để chấp nhận cắt dự án khi Fujisawa yêu cầu. Phân vai là phân quyền quyết định, không phải phân chia hiểu biết.
Cuối cùng, không nên quên phần may: những năm khủng hoảng như 1954, nếu ngân hàng hay nhà cung cấp chính từ chối giãn nợ, câu chuyện có thể đã kết thúc ở đó, dù hai người phân vai tốt đến đâu.
Cặp đồng sáng lập ở doanh nghiệp nhỏ: học được gì từ Honda
Rất nhiều doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam do hai người cùng lập: một người giỏi nghề, một người giỏi bán. Bảng dưới đặt cách Honda và Fujisawa làm cạnh câu hỏi cho các cặp ấy (ví dụ áp dụng là giả định):
| Honda – Fujisawa | Câu hỏi cho cặp đồng sáng lập | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Phân vai rõ, ít can thiệp chéo hằng ngày | Ai quyết cuối cùng về sản phẩm, ai quyết về tiền? | Xưởng mộc: thợ cả quyết mẫu, người kia quyết giá và công nợ |
| Người giữ tiền dám nói không với dự án tốn kém | Có hạn mức chi nào cần cả hai đồng ý? | Mọi khoản mua máy trên một mức tự đặt phải hai người cùng ký |
| Kênh bán do người hiểu khách nghĩ ra | Người bán hàng có được góp ý về sản phẩm không? | Họp tháng: người bán kể ba lời phàn nàn của khách |
| Người kỹ thuật nhường khi đội trẻ đúng | Khi bất đồng, dựa vào dữ liệu gì để quyết? | Làm thử hai phương án nhỏ, bán thử một tháng rồi chọn |
| Cùng rời ghế, không truyền ngôi | Ai sẽ điều hành khi một trong hai nghỉ? | Viết sẵn người thay và quyền hạn trong thoả thuận góp vốn |
Lưu ý rằng mô hình này dựa trên lòng tin rất cao giữa hai người. Ở doanh nghiệp nhỏ, lòng tin nên đi kèm sổ sách minh bạch, để khi có chuyện, cả hai cùng nhìn một bộ số.
Câu hỏi thường gặp
Takeo Fujisawa là ai và vì sao ít được nhắc?
Fujisawa là người phụ trách kinh doanh, tài chính của Honda từ năm 1949 đến 1973. Ông ít được nhắc vì công ty mang tên người sáng lập kỹ thuật và câu chuyện cơ khí dễ kể hơn câu chuyện tài chính, dù nhiều tư liệu coi ông là nửa còn lại của thành công.
Honda Motor được thành lập năm nào?
Công ty Honda Motor được thành lập năm 1948. Trước đó, năm 1946, Soichiro Honda đã lập Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Honda ở Hamamatsu, gắn động cơ nhỏ vào xe đạp.
Năm 1954 Honda gặp khó khăn gì?
Công ty thiếu tiền mặt nghiêm trọng sau khi đầu tư máy móc nhập khẩu đắt tiền, cùng lúc một số mẫu xe gặp lỗi và doanh số chậm lại. Fujisawa đàm phán giãn nợ với ngân hàng, nhà cung cấp để công ty vượt qua.
Honda thắng giải Isle of Man TT khi nào?
Honda tuyên bố ý định tham gia năm 1954, lần đầu đua năm 1959 và giành chiến thắng lớn năm 1961 ở các hạng xe phân khối nhỏ. Thành tích này giúp thương hiệu được biết đến ở châu Âu.
Vì sao hai nhà sáng lập Honda cùng nghỉ năm 1973?
Các tư liệu cho thấy họ muốn trao công ty cho thế hệ kỹ sư trẻ, sau những tranh luận nội bộ về hướng kỹ thuật. Người kế nhiệm là Kawashima Kiyoshi, khi ấy ngoài bốn mươi tuổi.
Doanh nghiệp nhỏ hai chủ nên học điều gì từ Honda?
Hữu ích nhất là viết rõ ai quyết việc gì, đặt hạn mức chi cần cả hai đồng ý, và chuẩn bị trước người thay khi một người nghỉ. Phân vai chỉ chạy được khi sổ sách minh bạch và cả hai cùng xem.
