Ngày 12/6/2005, Steve Jobs phát biểu khoảng mười lăm phút tại lễ tốt nghiệp của Đại học Stanford và chỉ kể ba câu chuyện: chuyện nối các điểm trong đời, chuyện yêu và mất (bị đẩy khỏi chính công ty mình lập), và chuyện về cái chết. Bài nói kết bằng câu "Stay hungry, stay foolish", ông nói rõ là mượn từ trang bìa sau số cuối của tờ Whole Earth Catalog, nghĩa gần với "hãy cứ đói khát, hãy cứ dại khờ".
Đây là một trong những bài phát biểu tốt nghiệp được xem nhiều nhất, và cũng bị trích sai nhiều nhất. Người ta hay rút ra "bỏ học đi", "cứ làm điều mình thích là thành công". Bài này kể lại nội dung theo đúng văn bản Stanford công bố, đặt nó vào bối cảnh năm 2005 của Apple, rồi tách ra điều người làm doanh nghiệp nhỏ học được và điều không nên hiểu theo nghĩa đen.
Bối cảnh: Apple năm 2005 và vì sao bài nói được nghe kỹ
Khi bước lên bục ở Stanford, Jobs đã quay lại Apple được tám năm. Năm 1997, Apple mua công ty NeXT của ông và đưa ông trở lại, lúc hãng đang thua lỗ nặng và bị nhiều người coi là sắp hết thời. Đến 2005, máy nghe nhạc iPod và cửa hàng nhạc iTunes đã làm Apple đổi vận; iPhone thì chưa ra đời (phải đến 2007). Nói cách khác, người đứng trên bục là một doanh nhân vừa đi qua một lần làm lại rất ngoạn mục, đang ở giai đoạn được báo chí ngợi ca.
Bối cảnh này quan trọng vì nó giải thích giọng của bài nói. Đó là câu chuyện được kể khi kết cục đã có hậu. Những quyết định trông như ngẫu nhiên, như bỏ học hay bị sa thải, được kể lại thành từng mảnh ghép khớp vào nhau. Người nghe cần nhớ rằng nếu Apple năm 2005 vẫn đang lụn bại, cùng những sự kiện ấy có thể đã được kể theo một cách hoàn toàn khác. Đây không phải lời chê bài nói, mà là cách đọc đúng mọi câu chuyện thành công do chính người trong cuộc kể.
Văn bản bài nói được Stanford đăng lại công khai, nên khác với nhiều "câu nói của Steve Jobs" lan trên mạng, nội dung ở đây kiểm chứng được từng câu. Khi gặp một trích dẫn gán cho Jobs mà không nằm trong các bài nói, phỏng vấn có ghi lại, nên coi là chưa rõ nguồn.
Câu chuyện thứ nhất: nối các điểm
Điều ông kể. Jobs vào Đại học Reed, bỏ học chính thức sau khoảng sáu tháng nhưng ở lại trường thêm chừng mười tám tháng để dự thính những lớp mình thích. Một trong số đó là lớp thư pháp. Mười năm sau, khi thiết kế máy Macintosh, những gì học được về kiểu chữ, khoảng cách giữa các chữ đã đi vào máy, và theo lời ông, Mac là chiếc máy tính đầu tiên có kiểu chữ đẹp.
Ý chính ông rút ra. Không thể nối các điểm khi nhìn về phía trước, chỉ nối được khi nhìn lại. Vì vậy phải tin rằng các điểm rồi sẽ nối với nhau theo cách nào đó.
Đọc kỹ thì thấy gì. Câu chuyện không nói rằng bỏ học dẫn đến thành công. Nó nói rằng một thứ học vì tò mò, không có mục đích thực dụng, về sau lại có ích theo cách không đoán trước. Đó là lập luận về giá trị của hiểu biết rộng, không phải lời khuyên rời trường. Chính Jobs cũng mô tả quyết định bỏ học lúc đó là đáng sợ.
Giới hạn của bài học. Với mỗi người học thư pháp rồi làm ra Mac, có vô số người học những thứ không bao giờ "nối" vào đâu. Ta chỉ nghe chuyện của người mà các điểm đã nối thành hình. Bài học dùng được là: nuôi vài mối quan tâm ngoài chuyên môn và ghi lại chúng, chứ không phải tin rằng mọi đường vòng đều sẽ thành lối tắt.
Câu chuyện thứ hai: bị đẩy khỏi công ty mình lập
Jobs kể ông cùng Steve Wozniak lập Apple trong ga-ra nhà bố mẹ khi ông 20 tuổi. Mười năm sau, theo lời ông trong bài nói, Apple từ hai người đã thành công ty khoảng hai tỷ USD với hơn bốn nghìn nhân viên. Một năm trước đó, Macintosh ra mắt (1984). Rồi Apple tuyển một giám đốc điều hành từ bên ngoài, hai bên bất đồng về hướng đi, hội đồng quản trị đứng về phía người kia, và năm 1985 Jobs rời khỏi công ty. Ông gọi đó là thất bại rất công khai.
Phần tiếp theo ông kể: trong năm năm sau, ông lập NeXT và Pixar. Pixar làm ra Toy Story, phim hoạt hình dựng hoàn toàn bằng máy tính đầu tiên (1995). Apple mua NeXT, ông trở lại, và công nghệ của NeXT thành nền tảng cho sự hồi sinh của Apple. Ông nói bị sa thải là điều tốt nhất từng xảy ra với mình, vì gánh nặng của người thành công được thay bằng sự nhẹ nhõm của người mới bắt đầu.
Điều bài nói không kể chi tiết: máy tính NeXT bán kém, đến năm 1993 công ty bỏ mảng phần cứng để tập trung phần mềm. Pixar cũng có nhiều năm lỗ trước khi Toy Story thành công. Những năm "tự do sáng tạo" ấy có cả những quyết định kinh doanh sai và nhiều may mắn về thời điểm: Apple cần một hệ điều hành mới đúng lúc NeXT có sẵn một hệ điều hành. Người làm doanh nghiệp nên nghe cả phần không được kể này, vì đó mới là phần giống đời thật của đa số.
Câu chuyện thứ ba: thời gian có hạn
Câu chuyện cuối liên quan đến lần ông được chẩn đoán ung thư khoảng một năm trước bài nói, mà theo ông là một dạng hiếm có thể mổ được. Ông dùng trải nghiệm ấy để nói về chuyện nhớ rằng mình sẽ chết là cách tốt nhất để không mắc bẫy nghĩ rằng mình có gì để mất. Ý được trích nhiều nhất: thời gian của bạn có hạn, đừng phí nó để sống cuộc đời của người khác, đừng để tiếng ồn từ ý kiến người khác át đi tiếng nói bên trong.
Với người làm kinh doanh, phần này thường bị biến thành khẩu hiệu "liều đi". Đọc nguyên văn thì ông không bàn chuyện liều lĩnh tài chính. Ông nói về việc chọn điều đáng làm khi biết quỹ thời gian không vô hạn. Đó là câu hỏi ưu tiên, giống câu hỏi mà mọi chủ doanh nghiệp nhỏ phải trả lời mỗi tuần: trong mười việc đang kéo mình, việc nào thật sự quan trọng, việc nào chỉ đang làm vì người khác kỳ vọng.
Ông cũng nói trong bài rằng nếu chưa tìm thấy việc mình yêu thì hãy tiếp tục tìm, đừng dừng lại. Đây là câu nói của một người có học vấn, có mạng lưới ở Thung lũng Silicon, có của ăn của để từ lần thành công đầu. Không phải ai cũng có vùng đệm như thế. Hiểu đúng thì nên giữ hướng tìm kiếm, nhưng tìm trong khi vẫn trả được tiền nhà và lương nhân viên.
Những cách hiểu sai thường gặp và điều bài nói thật sự nói
Bảng dưới so một số câu hay được "rút ra" từ bài phát biểu với nội dung văn bản gốc và bối cảnh:
| Cách hiểu phổ biến | Văn bản và bối cảnh cho thấy | Kết luận |
|---|---|---|
| Bỏ học thì dễ thành công | Ông kể bỏ học là quyết định đáng sợ, và vẫn ở lại học dự thính; không khuyên ai bỏ học | Hiểu sai |
| Cứ làm điều mình thích, tiền sẽ đến | Ông nói về tìm việc mình yêu, không hứa thu nhập; bản thân ông có nhiều năm lỗ ở NeXT, Pixar | Phóng đại |
| Bị sa thải là điều tốt | Đó là đánh giá nhìn lại sau khi đã thành công; lúc xảy ra ông mô tả là rất đau | Đúng với ông, không phải quy luật |
| "Stay hungry, stay foolish" là câu của Jobs | Ông nói rõ câu này lấy từ số cuối tờ Whole Earth Catalog | Sai nguồn |
| Cứ tin trực giác là đủ | Ông nói tin rằng các điểm sẽ nối, nhưng câu chuyện Mac cho thấy phải có tay nghề thật mới nối được | Thiếu vế sau |
Điểm chung của các cách hiểu sai là bỏ đi phần cái giá và phần may mắn. Bài nói không giấu hai phần đó, chỉ đặt chúng nhẹ đi, vì đây là lời chúc sinh viên tốt nghiệp chứ không phải bài giảng quản trị.
Một bài học phương pháp đáng giữ: trước khi đem một câu "danh ngôn kinh doanh" vào bài thuyết trình hay đăng lên trang của cửa hàng, hãy tìm văn bản gốc. Nếu chỉ thấy trên ảnh trích dẫn mà không có bài nói, cuốn sách hay cuộc phỏng vấn nào, đừng gán nó cho ai.
Áp vào doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam
Ghi lại các "điểm". Nối các điểm khi nhìn lại chỉ làm được nếu còn nhớ các điểm. Một cuốn sổ ghi những thử nghiệm đã làm, kể cả thử nghiệm hỏng, là tài sản. Ví dụ giả định: chủ một tiệm bánh từng học một khoá chụp ảnh sản phẩm cho vui, hai năm sau dùng chính kỹ năng ấy làm ảnh bán hàng trực tuyến mà không phải thuê ai.
Thoả thuận sáng lập trước khi cần. Jobs bị đẩy khỏi công ty vì hội đồng quản trị có quyền và đã dùng quyền. Với công ty nhỏ vài người góp vốn, những câu như ai quyết định khi bất đồng, ai được rút, rút thì định giá phần vốn thế nào nên được viết ra khi mọi người còn vui vẻ, có người hiểu luật doanh nghiệp xem giúp.
Thất bại kèm vùng đệm. Lần làm lại của Jobs có tiền và danh tiếng đỡ phía sau. Với doanh nghiệp nhỏ, dám thử nghĩa là thử với khoản tiền mất được, có mốc dừng rõ ràng.
Hỏi câu ưu tiên mỗi tuần. Phần ba của bài nói, gạt bỏ chuyện sinh tử, là câu hỏi: việc này có phải điều mình thật sự muốn dành thời gian không. Một chủ cửa hàng hỏi câu ấy mỗi sáng thứ Hai sẽ cắt được nhiều việc làm cho có.
Câu hỏi thường gặp
Bài phát biểu của Steve Jobs ở Stanford dài bao lâu và có văn bản gốc không?
Bài nói dài khoảng mười lăm phút, diễn ra ngày 12/6/2005 tại lễ tốt nghiệp Đại học Stanford. Trường đã công bố văn bản và video chính thức, nên có thể đối chiếu từng câu thay vì dựa vào các bản trích lan truyền trên mạng.
Câu "Stay hungry, stay foolish" nghĩa là gì?
Dịch sát là "hãy cứ đói, hãy cứ dại". Jobs nói đó là lời từ biệt in trên bìa sau số cuối của tờ Whole Earth Catalog giữa thập niên 1970. Ông dùng nó như lời chúc giữ sự khao khát học hỏi và không ngại trông ngây ngô khi thử điều mới.
Steve Jobs có khuyên sinh viên bỏ học không?
Không. Ông kể mình bỏ học và gọi đó là quyết định đáng sợ, rồi nói về giá trị của những lớp học dự thính sau đó. Bài nói không có câu nào khuyên người nghe rời trường; cách hiểu ấy là do người trích tự thêm vào.
Vì sao Steve Jobs rời Apple năm 1985?
Theo lời ông kể trong bài nói, ông và giám đốc điều hành do Apple tuyển về bất đồng về tầm nhìn, hội đồng quản trị đứng về phía người kia và ông rời công ty. Các sách tiểu sử kể chi tiết hơn về cuộc tranh chấp quyền lực này, với nhiều góc nhìn khác nhau.
NeXT có thành công về kinh doanh không?
Máy tính của NeXT bán kém và công ty bỏ mảng phần cứng vào năm 1993. Giá trị lớn nhất của NeXT nằm ở hệ điều hành, thứ Apple cần khi mua lại công ty năm 1997. Đó là thành công đến từ thời điểm nhiều hơn là từ doanh số.
Người làm kinh doanh nhỏ nên lấy gì từ bài nói này?
Ba điều dùng được: ghi lại những thứ mình học và thử để sau này nhận ra mối nối; viết rõ thoả thuận giữa những người góp vốn trước khi có bất đồng; và mỗi tuần hỏi lại mình đang dồn thời gian cho việc quan trọng hay chỉ cho việc người khác kỳ vọng.
